Home

Trekvogels in folklore en literatuur

Mensen hebben sinds de oudste tijden gefascineerd gekeken naar de vluchten van trekvogels. Ze dachten dat het gedrag van trekvogels voorspellende waarde heeft. Ze begroetten de komst van de eerste zwaluwen, koekoeken en kraanvogels. Trekvogels hebben ook veel kunstenaars, dichters en schrijvers geļnspireerd.

Vogels kijken in het oude Rome
De oude Romeinen meenden de toekomst te kunnen voorspellen door te kijken naar vluchten van (trek-)vogels. De vogels waren de boodschappers van de goden. De vogelvoorspellers of auguren kwamen uit de beste families van het Romeinse rijk en stonden in hoog aanzien. Hun waarnemingen of  auspiciėn bepaalden wat er wel of niet mocht gebeuren. Elk geluid en elke beweging van elke vogelsoort betekende iets anders. Een raaf bijvoorbeeld, bracht een positieve boodschap als hij rechts verscheen, een kraai, uil of kip als hij links verscheen. Tegenwoordig denken we alleen te weten dat één zwaluw nog geen zomer brengt...

Corvus corax. Foto: Wikimedia
Klik op het plusje voor een grotere foto

Raaf. Foto: Wikimedia.

Trekvogels en folklore
De aankomst van de eerste zwaluwen, kraanvogels, ooievaars en koekoeken zijn nog steeds aanleiding voor folkloristische tradities in allerlei landen, al gebeurt dat veel minder dan vroeger. Zo nam men in Nederland vroeger de hoed af voor de eerste koekoek van het jaar, en men wenste elkaar dan een goede oogst toe. In zuidelijk Afrika is de boerenzwaluw de regenbrenger. Er bestaan kraanvogeldansen in verschillende landen. Nog steeds weet iedereen dat de ooievaar de kindertjes brengt.

Boerenzwaluw. Foto: iStock.
Klik op het plusje voor een grotere foto

Boerenzwaluw. Foto: iStock.

Trekvogels in de literatuur
In de Bijbel, in het boek Exodus, staat een verhaal over kwakkels (kwartels), die juist op tijd de woestijn binnen komen vallen om de uitgehongerde Joden die gevlucht zijn uit Egypte van voedsel te voorzien.

Verderop in de Bijbel klaagt de profeet Jeremia dat ooievaars, tortelduiven, gierzwaluwen en kraanvogels precies weten wanneer ze langs behoren te vliegen, maar dat het Joodse volk maar wat aanrommelt en de geboden van God niet navolgt. De huidige Israėli's zijn juist heel ver in onderzoek naar trekvogels, onder andere uit militair belang. Ze doen dat om botsingen tussen vogels en vliegtuigen te voorkomen.

Ooievaar. Foto: iStock.
Klik op het plusje voor een grotere foto

Ooievaar. Foto: iStock.

De legende van koning Knut is een oude Noord-Europese legende, die ook op een trekvogel geļnspireerd is.

In de vroege Middeleeuwen heerste over Denemarken de machtige koning Knut. Alle landen rondom de Noordzee waren schatplichtig aan hem. Vleiers aan het hof beweerden dat hij zelfs heerste over de zee, over stormen en golven, over eb en vloed. Knut was verstandig genoeg om te beseffen dat hij alleen over mensen regeerde en niet over natuurkrachten. Om de vleiers een lesje te leren beval hij ze plaats te nemen op het strand aan de waterlijn, op lage bankjes, en bij vloed. De koning ging op een duintje staan en riep met bulderende stem:Trek terug o vloed! Ik, koning Knut van Denemarken, beveel het! De vloed trok zich er niets van aan en de vleiers kregen natte voeten.

Naar deze koning is de kanoetstrandloper (Calidris canutus) genoemd, die met laagwater altijd te vinden is op wadplaten, die door de vloed worden overspoeld.

Kanoetstrandloper. Foto: Jos van den Broek.
Klik op het plusje voor een grotere foto

Kanoetstrandloper. Foto: Jos van den Broek.

In het sprookje Duimelijntje van Hans Christian Andersen staat een poėtische beschrijving van de warme landen waarheen Duimelijntje op de rug van een boerenzwaluw vliegt. Daar scheen de zon heel wat helderder dan hier. De hemel was tweemaal zo hoog, en overal groeiden de heerlijkste, groene en blauwe wijndruiven. In de bossen hingen citroenen en sinaasappelen aan de takken, het rook er naar myrth en kruizemunt, en op de weg liepen de liefste kinderen met grote, bonte vlinders te spelen. Het is alleen totaal onduidelijk waarom de vogel ooit weer terug zou willen naar Denemarken.

Selma Lagerlofs Niels Holgersons wonderbare reis is natuurlijk het trekvogelboek bij uitstek. In één van de eerste hoofdstukken leggen de wilde ganzen onder leiding van Akka van Kebnekaise op arrogante wijze hun vliegtechniek uit aan de witte ganzerik. Zeg hem dat het gemakkelijker is hoog te vliegen, dan laag!

Brandgans. Foto: iStock.
Klik op het plusje voor een grotere foto

Brandgans. Foto: iStock.

Annie M.G. Schmidt laat in het verhaal Tante Tuimelaar verdwaalde een duif de weg kwijt raken omdat haar baas, meneer Onderman, haar aan het denken heeft gezet. Hele knappe mensen proberen steeds maar weer uit te vinden hoe het komt dat een duif de weg terugvindt, zei meneer Onderman, maar ze hebben het nog steeds niet gevonden. Ze denken nu dat een duif onder zijn ogen iets heeft wat hem het vermogen geeft de weg te vinden. De duif raakt totaal van haar stuk door deze bewering. Pas als ze de wijze raad van een koe heeft opgevolgd om niet meer te denken aan wat de mensen gezegd hebben, komt ze zonder problemen terug op het platje.