Home

OriŽntatie en navigatie bij trekvogels

Tijdens de trektocht moet een vogel weten waar hij is en waar hij naar toe moet. OriŽntatie is de kunst van het bepalen waar je bent en waar het noorden of het zuiden is. Bij navigatie gaat het om het bepalen en bereiken van†het reisdoel. Het is vrij goed bekend hoe vogels zich oriŽnteren, maar raadselachtig hoe ze navigeren. Trekvogels kijken naar zon, sterren, kustlijnen en rivieren. Ze reageren op het aardmagnetisch veld en gebruiken zelfs geluiden en geuren om zich te oriŽnteren, maar hoe ze de weg terugvinden als ze uit koers zijn geraakt, is onduidelijk.†

OriŽntatie
Trekvogels†gebruiken verschillende manieren om zich te oriŽnteren. Ze gebruiken die naast elkaar. Als†de ene†methode door slecht weer of andere omstandigheden niet werkt, schakelen ze over op een andere.

Orientatie van trekvogels
Klik op het plusje voor een grotere foto

Overzicht van de verschillende manieren waarop trekvogels zich oriŽnteren. Infographic: NCB Naturalis.

Zicht
Trekvogels kijken vooral naar de sterren en de zon, en ze richten zich op de sterren bij de polen, en op de plek van zonsondergang. Ze weten hoe laat het is, en aan de stand van de zon kunnen ze†bepalen waar het noorden is. Sommige soorten letten ook op opvallende grote landschapselementen, die ze volgen: kustlijnen, rivieren, bergketens, snelwegen. Aan de hand daarvan stellen ze hun trekroute bij. Op bewolkte dagen kunnen vogels in een stukje open lucht gepolariseerd licht zien, in de vorm van banen die noord-zuid lopen.

Bruine Kiekendief. Foto: Wietse Twijnstra
Klik op het plusje voor een grotere foto

Deze bruine kiekendief let scherp op waar hij heenvliegt. Foto: Wietse Twijnstra.

Kompas
De meeste trekvogels hebben een ingebouwd kompas dat reageert op het aardmagnetisch veld.† Mogelijk werkt dat kompas met bepaalde giftige cytochroomkristallen die in het oog zitten, of met stukjes magnetiet, die in de hersenen zitten. Zo kunnen†vogels niet alleen bepalen waar het noorden is, maar ook†waar ze ongeveer zijn.

Tapuit. Foto: Wietse Twijnstra
Klik op het plusje voor een grotere foto

Tapuit. Foto: Wietse Twijnstra.

Het aardmagnetisch veld is overal op aarde anders. Kleine verschillen in de oriŽntatie van het veld hebben invloed op het gedrag, zoals bij†vogels†experimenteel kon worden vastgesteld. Een tapuit die werd blootgesteld aan het (kunstmatig opgewekte) magnetisch veld van het Middellandse Zee-gebied, ging bijvoorbeeld eten.†Toen men het magnetisch veld van de Sahara op de vogel losliet, ging hij vliegen.

Geluid en geur
Sommige trekvogels kunnen zich ook oriŽnteren op geluid, bijvoorbeeld op de branding van een verre kust. Ze kunnen heel lage geluiden horen, die voor mensen onhoorbaar zijn. Deze geluiden dragen heel ver.

Kuhl's pijlstormvogel. Foto: Herman Berkhoudt.
Klik op het plusje voor een grotere foto

Kuhl's pijlstormvogel oriŽnteert zich boven zee onder andere met geluid. Foto: Herman Berkhoudt.

Trekvogels maken ook gebruik van geuren. Samen met herkenningspunten in het landschap gebruiken ze die om hun eigen vertrouwde plekje terug te kunnen vinden.

Problemen bij de evenaar
Bij de magnetische evenaar kunnen de trekvogels hun kompas niet gebruiken, omdat de lijnen van het aardmagnetisch veld daar evenwijdig aan het aardoppervlak lopen. Alleen als die lijnen een hoek maken met het aardoppervlak werkt het vogelkompas. De vogels kunnen zich bij de evenaar ook slecht oriŽnteren op de sterren, omdat de noord- en zuidpool beide niet te zien zijn bij de evenaar. En er zijn bij de evenaar ook geen stabiele winden waar de vogels zich op kunnen richten. Het enige wat ze kunnen doen is stug in de zelfde richting doorvliegen en zich oriŽnteren op kustlijnen en dergelijke.†

Navigatie
Over navigatie is veel minder bekend. Het is wel duidelijk dat trekvogels een ingebouwde trekrichting hebben. Die voorkeursrichting is genetisch bepaald, in Europa meestal zuidwest in het najaar en noordoost in het voorjaar. De tuinfluiter heeft eerst zuidwest als voorkeursrichting, om in Spanje te belanden, en dan zuidoost om in tropisch Centraal-Afrika uit te komen.

Grutto. Foto: Herman Berkhoudt
Klik op het plusje voor een grotere foto

Grutto. Foto: Herman Berkhoudt.

Steltlopers die van noordoost naar zuidwest vliegen gebruiken grootcirkels, dat is de kortste afstand over de wereldbol. Het nadeel van die grootcirkels is dan dat de kompasrichting steeds verandert. De vogels lijken er geen probleem mee te hebben.

Uit koers geraakt
Ervaren trekvogels vinden hun bestemmingsplek terug als ze uit de koers zijn geraakt. Dat is ontdekt door grauwe kiekendieven te volgen die waren uitgerust met zenders. Ze gingen weer in hun vaste trekroute†vliegen, kort†nadat†ze er vanaf waren geweken.†Jonge vogels kunnen dat niet.

Spreeuwen. Foto: Herman Berkhoudt
Klik op het plusje voor een grotere foto

Spreeuwen. Foto: Herman Berkhoudt.

Tenminste de jonge spreeuwen in een beroemd Nederlands onderzoek uit de vijftiger jaren van Perdeck deden dat niet. Perdeck ving in het najaar spreeuwen in Den Haag en bracht ze per vliegtuig naar Zwitserland. De oude vogels vlogen van daar naar hun gewone wintergebied in Engeland en Bretagne, en de jongen gingen veel zuidelijker, naar Zuid-Frankrijk en Spanje, in dezelfde richting als de gewone trekrichting.

Jonge vogels volgen dus hun ingebouwde kompasrichting, oude vogels kijken naar hun (magnetische?) oriŽntatiegegevens en stellen hun reis bij als ze uit de koers zijn. Hoe ze dat kunnen is grotendeels een raadsel. Hebben de vogels een kaart in hun hoofd en weten ze begin- en eindpunt? Of kunnen ze berekenen welke kant ze op moeten? Hoe weten ze dat ze in de buurt van hun bestemming zijn? Over het navigeren van trekvogels is nog veel onbekend. Dit uit te zoeken is een grote uitdaging voor de wetenschap.