Home

Dmanisi: gezicht van onze evolutie

Klik op het plusje voor een grotere foto

Verdwaalde voorouder?

In 2001 haalden onderzoekers in GeorgiŽ de 1,77 miljoen jaar oude Dmanisi schedel boven de grond. Een unieke ontdekking, want het is de oudste mensachtige die ooit buiten Afrika werd gevonden.

Onderzoekers doen al decennia lang archeologische opgravingen bij Dmanisi, een klein dorpje in GeorgiŽ. Daarbij stuitten zij plots op een oeroud fossiel neushoornbot. Dat was een belangrijke aanwijzing dat er in het gebied meer fossiele resten te vinden waren. In 1991 kwam de eerste menselijke kaak boven de grond. Sindsdien zijn er in totaal zes schedels gevonden, waarvan het meest complete exemplaar uit 2001 bekend staat als de Dmanisi schedel.

Klik op het plusje voor een grotere foto

Dmanisi (rode stip) ligt op de 'kruising' tussen Afrika, West-Europa en AziŽ.

Overzicht van de vindplaats: de schedel is gevonden in grondlagen onder de middeleeuwse ruÔnes. Foto: Naturalis.

Evolutionaire positie

De schedel heeft een aantal belangrijke kenmerken die onderzoekers direct opvallen. De verstandskiezen zijn slechts gedeeltelijk doorgebroken. Dit wijst erop dat deze persoon nog een tiener was. Verder meet de schedel een inhoud van 600 cc en is er een duidelijke wenkbrauwboog aanwezig.

Naast deze kenmerken is ook de ouderdom van de schedel van groot belang. Onderzoekers kunnen dit op verschillende manieren bepalen. Door te kijken naar het aardmagnetisch veld van het gesteente waarin de schedel werd gevonden, komen zij uit op een ouderdom van 1,7 miljoen jaar. Het toepassen van de argon-argon methode (radioactief verval) op aardlagen waartussen de schedel werd gevonden, levert een ouderdom van 1,8 miljoen jaar op. In de wetenschappelijke wereld wordt een consensus van 1,77 miljoen jaar aangehouden.

Zo lag de schedel in de grond. Foto: Georgisch Nationaal Museum.

Door informatie over ouderdom en kenmerken met elkaar te combineren, krijgen onderzoekers een aardig beeld van de evolutionaire positie van de Dmanisi schedel. Tussen 1,7 en 1,8 miljoen jaar geleden liepen er twee vroege mensachtigen op aarde rond, namelijk Homo habilis en Homo erectus. De relatief kleine inhoud van de schedel komt goed overeen met de schedelinhoud van Homo habilis. De aanwezigheid van een wenkbrauwboog wijst juist sterk in de richting van Homo erectus. Doordat de kenmerken van de Dmanisi schedel zo uiteen lopen, zien sommige onderzoekers deze mensachtige als een nieuwe soort: Homo georgicus.

Migratie

De schedel is met zijn 1,77 miljoen jaar het oudste menselijke overblijfsel dat ooit buiten Afrika werd opgegraven. De vondst plaats vraagtekens bij de migratietheorie Out of Africa. Die theorie stelt dat Afrika de wieg van de mensheid is en dat Homo erectus zo'n ťťn miljoen jaar geleden de eerste mensachtige was die wegtrok om andere continenten te koloniseren.

Vooraanzicht schedel. Foto: Georgisch Nationaal Museum.

Out of Africa is ontstaan uit het idee dat mensachtigen een bepaald ontwikkelingsniveau moeten hebben om te kunnen migreren. Lange benen en een groot lichaam zorgen ervoor dat een mensachtige zich soepel kan bewegen. Een schedelinhoud van minimaal 1000 cc is noodzakelijk om handig gebruik te maken van gereedschappen. Homo erectus is de oudste mensachtige die aan dit ontwikkelingsniveau voldoet. Vandaar dat hij wordt gezien als de eerste immigrant uit Afrika.

Na de ontdekking van de Dmanisi schedel zijn twee alternatieve migratietheorieŽn ontstaan. Het eerste alternatief stelt het ontwikkelingsniveau dat nodig is voor migratie naar beneden bij. De oudste gereedschappen ooit gevonden stammen van 2,6 miljoen jaar geleden. Mensachtigen hadden toen nog geen schedelinhoud van 1000 cc, maar konden blijkbaar al prima met gereedschappen overweg. Sommige onderzoekers denken dat de eerste immigrant vroeger vanuit Afrika richting AziŽ trok dan tot nu toe werd aangenomen. In AziŽ ontstonden vervolgens nieuwe soorten die zich ook richting Europa hebben verspreid.

Reconstructie van de Dmanisi-mens. Foto: Georgisch Nationaal Museum.

Het tweede alternatief gaat er vanuit dat migratie tweerichtingsverkeer is. AziŽ is geen passieve ontvanger van immigranten uit Afrika, maar een actief deelnemende regio. Volgens sommige onderzoekers trokken de eerste soorten van het geslacht Homo al vroeg weg uit Afrika om duizenden jaren later weer terug te keren. Als deze theorie klopt, kan de Dmanisi mens uit GeorgiŽ gezien worden als een voorouder van de Afrikaanse Homo erectus. Die laatste soort heeft via een tweede grote migratie uiteindelijk ook Europa bevolkt.

Mogelijke migratieroute van Homo erectus. Kaartje: sciencenow.

Meer duidelijkheid

De vondst van de Dmanisi schedel is voor onderzoekers moeilijk te interpreteren. In het verleden werd vooral op Afrikaanse bodem naar menselijke resten gezocht. Tot nu toe komen daar dus ook alle grote ontdekkingen vandaan. In de toekomst zullen er meer opgravingen in AziŽ plaatsvinden. Met nieuwe Aziatische vondsten hopen onderzoekers meer duidelijkheid te krijgen over de evolutionaire positie van de Dmanisi schedel en de migratie van vroege mensachtigen over de wereld.

- Elles Lalieu

Meer informatie

  • Artikel over de Dmanisi-schedel uit Bionieuws (pdf)
  • Evolutie van de Mens
  • Menselijke evolutie in vier grote stappen