Bijzonder bot van strand Ter Heijde |  |
Door Alice van Duijn, november 2009
Eens in de maand organiseert Naturalis het Natuur op Spreekuur. Iedereen is dan welkom met vondsten uit de natuur. Schelpen, botten, stenen en fossielen worden door deskundigen van Naturalis op naam gebracht. Daar zitten geregeld bijzondere vondsten tussen, zoals het stuk bot dat op het spreekuur van 21 oktober 2009 aan ons werd voorgelegd.
Gewrichtskant van het bot dat op het strand van Ter Heijde werd gevonden. Foto Naturalis
Het bot was al in 2006 door Frank Noordam (10 jaar) gevonden op het strand van Ter Heijde aan zee, ter hoogte van de strandopgang. Al die tijd heeft hij zijn vondst bewaard, in de hoop eens te achterhalen van welk dier het is geweest. Zijn vader Leo kwam op het idee het bot mee te nemen naar het Natuur op Spreekuur in Naturalis.
Frank en Leo namen ook andere vondsten mee naar het spreekuur: een ammoniet en diverse oesters uit Frankrijk, en een aantal fraaie brachiopoden uit de Luxemburgse Ardennnen. Daarna werd het bot bekeken.
Scheenbeenfragment
Het was al snel duidelijk dat het ging om een stuk scheenbeen, en wel het bovengewricht. Dat is te zien aan de enigszins driehoekige vorm van het gewricht en de twee gladde gewrichtsvlakken. Maar van welk dier het vrij zware bot afkomstig was, konden we niet direct bepalen. Daar was nader onderzoek voor nodig.
Het door Frank gevonden bot paste in ieder geval niet in de categorie "huisdieren". Anders dan vaak wordt gedacht worden op het strand vooral botten van huisdieren gevonden, zoals van paarden, koeien, varkens en schapen. In veel gevallen gaat het om slachtafval dat van schepen overboord is gegooid. Of het zijn botten van huisdieren die ooit in de kustregio zijn doodgegaan.
Gewricht van voren gezien. Foto Naturalis
Gewricht van achteren gezien. Foto Naturalis
Bot zeezoogdier
Het viel op dat de botstructuur heel open is, kenmerkend voor de botten van zeezoogdieren. Als je uitgaat van een scheenbeen van een zeezoogdier, dan vallen walvissen en dolfijnen natuurlijk af. De foto's van de vondst zijn daarom vergeleken met de scheenbenen van zeehonden in de collectietoren van Naturalis, maar die leken een slagje te klein. Het bot leek meer overeen te komen met ... een gefossiliseerd scheenbeen van een walrus!
Om meer zekerheid te krijgen werden de foto's doorgestuurd aan specialist Klaas Post, collectiebeheerder fossiele zoogdieren van het Natuurmuseum Rotterdam. Hij twijfelde tussen een scheenbeen van een grote zeehond en die van een walrus. Om uitsluitsel te kunnen geven had Klaas de precieze maten van het gewrichtsvlak nodig. Dat kwam uit op een lengte van circa 8,5 centimeter, en een breedte die varieert tussen 5 en 5,5 centimeter. De conclusie van Klaas:
Het is vrijwel zeker een stuk scheenbeen van een walrus! Om precies te zijn: het proximaal gewricht van een tibia, ofwel het bovengewricht van een scheenbeen (proximaal is dichter naar het lichaam toe; tibia is de wetenschappelijke term voor scheenbeen). Gezien de grootte is het bot van een walrusvrouwtje; de botten van de mannetjes zijn nog wat forser. De vondst stamt uit het Laat-Pleistoceen en is ongeveer tussen de 10.000 en 125.000 jaar oud.
Afbeelding van walrusskelet uit Royal Natural History Volume 2 / Richard Lydekker 1893-1896. Het scheenbeen is rood ingekleurd.
Eurogeul
Het botfragment werd gevonden kort nadat er voor de kust van Ter Heijde zandsuppletie had plaatsgevonden. Vermoedelijk is het meegekomen met zand uit de Eurogeul dat voor de ophoging van de kust is gebruikt. De Eurogeul bevat veel fossielen, maar er zijn maar weinig walrusbotten van bekend. Deze vondst is waarschijnlijk een overblijfsel uit de tijd dat het gebied tussen Hoek van Holland en 's-Gravenzande een rivierdelta was, waar zich onder andere walrussen ophielden.
Veel walrusresten zijn opgevist in het gebied van de Bruine Bank, zo'n honderd kilometer ten westen van IJmuiden. Gedurende het Laat-Pleistoceen was de Noordzee grotendeels land, maar men gaat ervan uit dat bij de Bruine Bank een ondiepe baai heeft gelegen waar walrussen verbleven. In het Natuurmuseum Rotterdam beheert Klaas Post de grootste verzameling van fossiele walrusbotten ter wereld, waaronder zo'n vijftig schedels.
Frank mag trots zijn op zijn bijzondere vondst. Gelukkig heeft hij het walrusbot al die tijd bewaard en niet achteloos weggegooid.
Links:
Artikel over fossielen van de walrus in Nederland / geologievannederland.nl
Interview met Klaas Post uit Straatgras 2004 nummer 2-3 / De collectiebeheerders afl. 19
Artikel over recente waarnemingen en vondsten van walrus / Ecomare
In de agenda op www.naturalis.nl wordt de datum van het eerstvolgende Natuur op Spreekuur vermeld.