Home

Eugène Dubois raakt gefascineerd door de missing link

Al op jonge leeftijd had Eugène Dubois een bijzondere interesse voor alles wat met de natuur te maken had. Hij zocht in de omgeving van zijn huis naar fossielen en was erg geïnteresseerd in de plaats van de mens in de natuur. Het was een vreemde interesse voor een jongen met een rooms-katholieke opvoeding. Het evolutionaire denken hoorde niet in zo'n opvoeding thuis. God had toch immers de wereld en de mens geschapen?

Klik op het plusje voor een grotere foto

 Eugène Dubois als jongeman.

 

Geïnspireerd door Darwin

Eugène Dubois probeerde zoveel mogelijk te lezen over evolutie. In 1859 kwam de Engelse Natuurwetenschapper Charles Robert Darwin met een revolutionair boek getiteld On the Origin of Species by means of Natural Selection. Dit werk maakte een diepe indruk op de jonge Dubois.

Charles Darwin in 1840, op 31 jarige leeftijd. Portret door George Richmond.

 

Het boek van Darwin was niet minder dan het wetenschappelijke bewijs dat evolutie daadwerkelijk heeft plaatsgevonden en nog steeds plaatsvindt. In zijn boek betoogde Darwin dat planten en diersoorten via een geleidelijk proces van aanpassing zijn ontstaan en niet door God zijn geschapen en dus onveranderlijk zijn. Individuen binnen een soort zijn allemaal een beetje verschillend en die variatie is de motor van de evolutie. Als de omstandigheden veranderen zijn individuen met bepaalde eigenschappen succesvoller in het overleven. Zij planten zich beter voort en geven hun eigenschappen door aan het nageslacht. Minder goed aan de omstandigheden aangepaste individuen planten zich met minder succes voort waardoor hun eigenschappen na verloop van tijd verdwijnen of in de marge van de populatie blijven bestaan. Er vindt dus voortdurend selectie plaats binnen een populatie en door het selectie op de variatie kan uit een soort een bestaande soort een nieuwe soort ontstaan. Op de laatste bladzijde van zijn boek suggereert Darwin dat dit selectieproces ook voor de mens moet zijn opgegaan: 'Light will be thrown on the origin of man and his history'. Met andere woorden: ook de mens heeft een evolutie ondergaan en is pas mens geworden door geleidelijke verandering van primitievere (aapachtige) voorlopers. Deze passage in Darwins boek moet de jonge Dubois zeer hebben aangesproken, aangezien hierin de belofte besloten lag dat er ergens op de wereld vroege voorloper van de mens te vinden moeten zijn - ouder dan de Neanderthaler die toen pas gevonden was in Duitsland.

In 1871 kwam Darwin met een nieuw evolutionair werk, waarin hij de selectietheorie uit The Origin of Species toepast op de menselijke soort. Om te beginnen plaatste hij de mens in dit boek in het dierenrijk: volgens Darwin was de mens een zoogdier. Een met bijzondere eigenschappen weliswaar, maar toch een wezen dat zoveel gemeen heeft met andere dieren dat het niet gerechtvaardigd is er een speciale positie aan toe te kennen. Dit gezegd hebbende ging Darwin verder door te stellen dat de mens zoveel overeenkomsten heeft met de aapachtigen dat er wel sprake moest zijn van een gemeenschappelijke afstamming. Die verwantschap zou ooit eens door fossielen worden aangetoond.

Haeckel geeft de missing link een naam

Dubois raakte ook geïnteresseerd in het werk van de Duitse anatoom Ernst Haeckel. Haeckel was beïnvloed door de evolutietheorie van Darwin.

Klik op het plusje voor een grotere foto

Ernst Haeckel (1843-1919).

Voortbordurend op Darwin probeerde hij de mens in het evolutionaire schema te plaatsen. In zijn boek Antropogenie oder Entwicklungsgeschichte des Menschen uit 1876 probeerde hij de afstammingsgeschidenis in kaart te brengen. Volgens Haeckel stamde de mens (net alls alle hogere dieren) af van simpeler oervormen en is de ontwikkeling tot de huidige verschijningsvorm via kleine stapjes verlopen, geleidelijk dus zoals ook Darwin voorzag. Volgens Haeckel stamde de mens af van een aapachtige voorouder die miljoenen jaren geleden leefde. Via een aapmensachtige tussenvorm ontwikkelde een bepaalde groep mensapen zich tot de mens. . Er was geen fossiel bewijs voor het bestaan van zo'n tussenvorm, maar toch gaf Haeckel deze 'missing link' een naam: Pithecanthropus alalus (aapmens zonder spraak). Dubois besefte dat als het hem zou lukken deze link te vinden, hij een enorme bijdrage aan de wetenschap zou leveren. Hij besloot zijn leven te wijden aan het vinden van de missing link.

Na het behalen van zijn diploma in Roermond in 1877 vertrok Dubois naar Amsterdam om medicijnen te studeren aan de universiteit. Tijdens deze studie werd het voor Eugène al snel duidelijk dat hij zich meer aangetrokken voelde tot het bestuderen van de natuur dan tot het beroep van praktiserend arts. Na zijn eindexamen stortte hij zich op de vergelijkende anatomie van het strottenhoofd van gewervelde dieren. Vergelijkende anatomie en embryologie werd in deze tijd gezien als dé manier om verwantschap aan te tonen tussen soorten. Toch gaf dit voor Dubois niet de voldoening die hij zocht. Hij wilde tastbare bewijzen. Zijn ambitie om meer tijd en energie te stoppen in de evolutie van de mens bleef groeien, hij raakte geobsedeerd. Hij moest en zou het bewijs vinden van de evolutie van mens. Dubois had er alles voor over om de missing link te ontdekken.

Dubois, zijn vrouw en hun baby Eugènie vertrekken op 29 oktober 1887 naar Nederlands Indië met het schip de S.S. Prinses Amalia.

 

Op zoek naar de missing link in Nederlands Indië

In 1886 besloot Eugène Dubois dat hij alleen nog maar met de evolutie van de mens bezig wilde zijn. En tegen alle adviezen in ging hij op zoek naar fossielen in Nederlands Indië: zijn geheime doel was de missing link tussen aap en mens te vinden. Niemand had dit eerder gedaan, alle studies waren tot die tijd gericht op vergelijkende anatomie en embryologie. Dubois was echter vastbesloten. Hij gaf zijn carrière op en vertrok met zijn vrouw en baby naar Sumatra. Dit ging niet zonder slag of stoot, al zijn aanvragen om zijn zoektocht te subsidiëren werden afgewezen, maar zelfs dat kon Dubois niet van gedachten doen veranderen. Hij nam dienst in het leger als arts en kreeg op die manier de kans om naar Sumatra te vertrekken.