Home

Mensen al 1,2 miljoen jaar in Europa

De afstamming van de mens is een onderwerp waar veel wetenschappers zich nog steeds mee bezig houden en er wordt al ongeveer 150 jaar lang verwoed gezocht naar overblijfselen van vroege mensensoorten. Eind maart van dit jaar werd in Nature weer een vondst gemeld, namelijk een fragment van een fossiele mensenkaak uit het Atapuerca gebergte in Noord-Spanje. En het is niet zo maar een kaak, het vormt het bewijs dat mensachtigen al 1,2 miljoen jaar geleden in Europa aanwezig waren. Vroeger dan ooit gedacht.

Figuur 1. De oudste Europese onderkaak van een mens.

De fossiele kaak, inclusief een aantal tanden, werd opgegraven door een team van Spaanse paleontologen en paleoanthropologen, geleid door Eudald Carbonell van de Universitat Rovira i Virgili in Tarragona. Zij waren aan het werk in een grot van 15 meter breed en 18 meter diep, die Sima del Elefante genoemd wordt. De grot is gedurende duizenden jaren opgevuld met sediment en wordt nu heel precies afgegraven. De vindplaats ligt in de buurt van andere vindplaatsen die al eerder menselijke resten hebben opgeleverd, maar nog nooit eerder zo oud. De ouderdom van de kaak is juist wat deze vondst zo bijzonder maakt, zo zegt ook John de Vos, paleontoloog verbonden aan Naturalis in Leiden. De maximale ouderdom was tot nog toe 800.000 jaar voor fossielen uit Spanje en staat nog steeds op 500.000 jaar voor de rest van Europa. Waarschijnlijk omdat deze vroege mens niet in staat was de PyreneŽen over te trekken.

Figuur 2. In een dergelijke grot (een doline) werd de kaak gevonden.

De kaak was niet het enige wat de onderzoekers aantroffen. Andere vondsten uit dezelfde afzettingslaag bleken cruciaal voor de voorlopige interpretatie van het fossiel. Er werden bijvoorbeeld simpele stenen werktuigen gevonden, die waarschijnlijk werden gebruikt bij het slachten en bewerken van dieren die als voedsel dienden. Dit wordt bevestigd door nabijgelegen botten die snijsporen en ongeheelde breuken vertonen, wat aantoont dat de mens de dieren vilde, ze van het vlees ontdeed en zelfs het merg als voedsel gebruikte.

De knaagdier- en insectivore fauna uit de associatie werden ook onderzocht. Ze werden gebruikt voor de biostratigrafie van de afzetting, waarop de datering van het kaakfragment mede is gebaseerd. De evolutionaire patronen van deze knaagdiersoorten in vergelijk met andere vindplaatsen en de klimatologische interpretatie van de insectivoren, duiden op het vroege Pleistoceen en met name op 1,1 - 1,2 miljoen jaar oud. Of die datering ook werkelijk klopt, valt nog te bezien. Zelfs Jan van der Made, een Nederlander die deel uitmaakt van het onderzoeksteam, zette zijn vraagtekens bij de vergelijkbaarheid van de fauna met andere locaties. De Vos is echter wel overtuigd dat de kaak ouder is dan alle fossielen die eerder in Europa gevonden zijn.

Het fragment werd op basis van voorlopige morfologische vergelijkingen onder de vroege mensensoort Homo antecessor (pioniermens) geschaard. Doorslaggevende vergelijkingen zijn echter niet mogelijk, omdat grote delen van de kaak en de gehele schedel ontbreken.

Het mensengenus Homo verliet Afrika ongeveer 2 miljoen jaar geleden. De oudste fossielen buiten Afrika (1,8 miljoen jaar) komen uit Dmanisi (GeorgiŽ). Dit was Homo erectus, de soort die na het verlaten van Afrika richting het Oosten zou zijn getrokken en via IndonesiŽ en China heel AziŽ zou hebben gekoloniseerd. Het Spaanse team denkt nu dat Homo erectus op een gegeven moment ook is omgekeerd, naar het Westen is getrokken en zo Europa heeft gekoloniseerd. Onderweg zou dan evolutie hebben plaatgevonden, wat leidde to de soortsvorming van Homo antecessor. Sommige wetenschappers hebben echter al hun twijfel uitgesproken over deze theorie. De Vos: Het zou ook kunnen dat Homo erectus Europa direct vanuit Noord-Afrika koloniseerde, bijvoorbeeld via Gibraltar.

Over het algemeen wordt gedacht dat Homo antecessor (Spanje, voorheen tot 800.000 jaar) de voorouder is van Homo heidelbergensis (Europa, ongeveer 500.000 jaar), die vervolgens Homo neanderthalensis voortbracht. Of deze kaak heeft toebehoord aan een verre voorouder van de huidige mens (Homo sapiens) staat nog niet vast. Het zou kunnen dat wij uit Homo heidelbergensis evolueerden, maar het is ook mogelijk dat Homo sapiens nog in Afrika direct uit Homo erectus ontstond en daarna Europa en AziŽ koloniseerde. Daarbij is het ook nog maar de vraag of deze kaak en andere menselijke resten uit Spanje en de rest van Europa wel tot verschillende soorten behoren. Ik acht het niet onmogelijk dat ze tot Homo erectus behoren en dat de verschillen toe te schijven zijn aan geografische variatie, zegt John de Vos.

Het is duidelijk dat de menselijke evolutie nog lang geen klare koffie is. Een enkele vondst kan alle theorieŽn op zijn kop zetten. De toekomst zal moeten uitwijzen wat het dichtst bij de waarheid ligt.

Bronnen

  • Hopkin, M. Fossil find is oldest European yet. Nature News, 26-03-2008
  • Carbonell, E. et al. (2008). The first hominin of Europe. Nature 452: 465-469

Geschreven door Martha Koot