Fossielenvindplaats Messel |  |
 |
 |
| De Messelgroeve (foto: Grube Messel). | Fossiele miereneter uit Messel. |
Sinds het einde van de negentiende eeuw werd in Messel, tien kilometer ten noorden van Darmstadt in Duitsland, in dagbouw oliehoudende schalie gewonnen. In de kleischalie bevinden zich zoveel goed bewaarde fossielen dat wetenschappers spreken van een Lagerstätte: een plek met uitzonderlijke bewaaromstandigheden, waar je als het ware kunt terugblikken in de tijd. Het eerste fossiel, een krokodil, werd reeds in 1875 ontdekt. Sinds het begin van de jaren zeventig werd er intensief naar fossielen gezocht, zowel door amateurs als wetenschappelijke instellingen. De oliehoudende schalie werd 47 miljoen jaar geleden als klei afgezet in een kratermeer dat was gelegen in een subtropisch woud. De kleien en de zuurstofarme bodem van het meer zorgden voor een uitzonderlijke bewaring van gestorven organismen: planten, insecten, vissen, amfibieën, reptielen, vogels en zoogdieren. Bij veel fossielen zijn behalve het skelet ook de zachte delen bewaard gebleven, zoals de huid, ingewanden en veren.
De Messelgroeve is niet meer commercieel in gebruik. Er waren plannen om de groeve vol te storten met huisvuil, maar dankzij protesten heeft men dat kunnen voorkomen. Het gebied is zo belangrijk voor de wetenschap dat het sinds 1995 op de werelderfgoedlijst van de UNESCO staat.
Het kratermeer en de directe omgeving
Met een oppervlakte van 1,8 vierkante kilometer was het kratermeer van Messel relatief klein. Wel was het redelijk diep, zo'n 300 meter. Oorspronkelijk was het totaal afgescheiden van de omgeving door een ring van vulkanisch gesteente. Alleen in de bovenste twintig meter was een regelmatige watercirculatie, die zuurstof in het water bracht. Daar was dierlijk leven mogelijk. De diepere zones waren zuurstofloos en daardoor zonder leven. Dierlijke en plantaardige resten uit zowel het water als het bos zakten naar de bodem van het meer en bleven liggen. Nu vertegenwoordigen ze het meer en de omgeving, maar ook verder liggende gebieden. Dat maakt ze geschikt om reconstructies te maken van de vroegere leefomgeving en het klimaat. Sommige van de in Messel gevonden planten- en diersoorten komen tegenwoordig nog steeds voor in de tropen en subtropen. Toch is er geen enkel tropisch regenwoud dat precies overeenstemt met de geografische situatie van toen. Het ecosysteem van Messel is dus uniek.
Messel is een zogenaamde Fossillagerstätte
- Bij een Konzentratlagerstätte is er sprake van één fossielrijke laag waarin een significant deel van een ecosysteem bewaard is gebleven. De grote diversiteit aan soorten stelt paleontologen in staat om zich een beeld te vormen van de vroegere leefgemeenschap. De Burgess Shale in Canada is hier een voorbeeld van. De kleischalie van de Burgess Shale omvat een complete leefgemeenschap van meer dan 140 soorten uit het Precambrium (meer dan 500 miljoen jaar geleden).
- Paleontologen spreken van een Konzervatlagerstätte als er nog fossiele weefsels herkenbaar zijn of in ieder geval afdrukken daarvan. In het Eoceen, ongeveer 47 miljoen jaar geleden, bevond zich bij Messel in de buurt van het Duitse Darmstadt een meer, omringd door een subtropisch regenwoud. In het zuurstofarme water werden dikke kleilagen afgezet. Dieren die in of vlakbij het meer stierven, zonken naar de bodem, waar ze zeer snel bedekt raakten met slib. Niet alleen skeletten bleven bewaard, maar soms ook de maaginhoud en afdrukken van de huid. Dergelijke anatomische details stellen paleontologen in staat om zich een goed beeld te vormen van de bouw en het uiterlijk van het organisme.
In de praktijk is de onderverdeling in Konzentratlagerstätte en Konzervatlagerstätte echter niet zo strikt. Waar veel organismen bij elkaar gevonden worden zijn de omstandheden namelijk vaak ook geschikt voor de conservering van zachte weefsels, en omgekeerd. Zo vinden we bijvoorbeeld in de kleischalie van Messel niet alleen vleermuizen met goed bewaarde maaginhoud en vlieghuid, maar ook andere diersoorten die in het regenwoud hebben geleefd zoals oerpaardjes, tapirs en zelfs vogels, nog met de veren aan hun lijf.
Ideale omstandigheden voor fossilisatie zijn zeldzaam en dus komen Fossillagerstätten niet al te veel voor. Messel is een van de weinige Lagerstätten die in Europa zijn te vinden. Ook in de wereld is Messel uniek. Er zijn maar een paar andere plekken waar fossiele resten van planten en dieren even goed bewaard zijn gebleven.