Home

Leven tot in het extreme

Van oerwouden en oceanen tot woestijnen en hooggebergte, overal op aarde is leven aanwezig. Hoe talrijk en gevarieerd het leven ook is, onbegrensd zijn de mogelijkheden niet. Voor leven is een aantal onontbeerlijke basisvoorwaarden nodig.

 

Extreme leefomstandigheden zijn op veel plekken op aarde te vinden
Extreme levensomstandigheden zijn op veel plekken op aarde te vinden

Extreme levensomstandigheden

Alle levensvormen vertonen een samenhang met hun omgeving. Dit zie je vooral heel duidelijk als de omstandigheden extremer worden. Als het leven zich afspeelt op de grens van de biologische mogelijkheden vinden we allerlei specialisaties. Dit varieert van bijzonder gedrag tot vernuftige fysiologische aanpassingen.

Wij kunnen moeiteloos aanvoelen wat extreme levensomstandigheden zijn, gewoon omdat wij zelf leven. Dat wat wij als extreem ervaren is meestal ook niet ideaal voor andere organismen. Mensen hebben in dat geval extra bescherming en hulpmiddelen nodig om te kunnen overleven, andere organismen hebben 'van nature' de nodige aanpassingen om zich te handhaven.
Extreme levensomstandigheden ontstaan als er een tekort of juist een overdaad is aan wat de basisvoorwaarden -water, temperatuur, licht, zuurstof, - voor leven zijn.

Echt extreem wordt het als levensprocessen dreigen te gaan haperen.
Levensprocessen zijn alle processen die te maken hebben met groei, voortplanting, activiteit en stofwisseling.



Tekort aan basisvoorwaarden

Waar veel verschillende soorten gedijen is het blijkbaar goed toeven, op soortenarme plekken zijn de omstandigheden kennelijk minder geschikt om te kunnen overleven. Er is dan meestal een tekort aan één van de basisvoorwaarden, soms zelfs aan meerdere.

Gunstige leefplekken
Gunstige leefplekken

Water

De aarde is een blauwe planeet, er is heel veel water. Leven en water zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden, waar water ontbreekt is leven onmogelijk. Onze planeet is wat dat betreft dus heel geschikt voor leven. Toch is niet overal water beschikbaar. Waar geen water is ontstaat droogte.
Droogte vinden we op plekken waar het erg warm maar ook waar het erg koud is, water in de vorm van ijs is in feite onbereikbaar.
  

Temperatuur

Naast het effect van temperatuur op de beschikbaarheid van water is de temperatuur een heel belangrijke factor voor het soepel verlopen van levensprocessen. Er zijn weinig levensvormen die gedijen op plekken met een erg hoge of erg lage temperatuur.


Licht

Wanneer zonlicht ontbreekt is er geen energietoevoer. Zonlicht wordt door middel van fotosynthese omgezet in bruikbare energie voor de levende wereld. Het zijn de groene planten die zonne-energie in suikers, met andere woorden energie, vastleggen.
Leven wordt moeilijk als er te weinig of geen energie beschikbaar is.


Zuurstof

De meeste organismen hebben zuurstof nodig om energie vrij te maken uit hun voedsel. In ijle lucht, zoals in hooggebergte, krijgen organismen een tekort aan zuurstof. Ook in dat geval ontstaan er overlevingsproblemen omdat er bij zuurstofgebrek geen (goede) verbranding plaatsvindt.



Overdaad aan basisvoorwaarden

Behalve een tekort kan ook overdaad ongunstig zijn voor levensprocessen. Waar op aarde een te hoge temperatuur of druk heerst, waar te veel UV straling is of  te veel zout of zuur wordt aangetroffen, ontbreken de meeste levensvormen.

Ongunstige leefplekken


Aanpassingen aan extreme levensomstandigheden

Onder echt extreme omstandigheden kunnen nog maar weinig soorten leven. Organismen die op de grens van de biologische mogelijkheden leven hebben speciale eigenschappen ontwikkeld om zich te handhaven.
Er zijn verschillende strategiën mogelijk.


Strategie één : je aan de extreme situatie onttrekken

Schuilen is een snelle en succesvolle reactie op extreme omstandigheden, vooral wanneer deze tijdelijk zijn of een seizoensritme hebben. Schuilen gaat meestal samen met inactief worden want dat spaart energie. We spreken dan van een winterslaap of een ruststadium (bij planten) in de vorm van zaden, sporen of cysten.


Strategie twee: volledige aanpassing

Sommige organismen zijn volledig aangepast aan blijvend extreme omstandigheden. Zij kunnen gedijen in het duister van de diepzee, in de hete droge woestijn, in het hooggebergte of op de ijskappen aan de polen. Ronduit spectaculair zijn organismen die optimale groei en stofwisselingsactiviteit vertonen onder omstandigheden die voor de meeste andere juist dodelijk zijn zoals bacteriën in zwavelpoelen of in hete geisers.



Voordelen van leven op een extreme plek

Het heeft niet alleen maar nadelen om te leven op de grens van het extreme. Omdat nog maar zo weinig soorten het daar volhouden, hoeven voedsel en leefruimte door veel minder organismen gedeeld te worden. Er is dan ook minder kans op ontmoetingen met roofdieren, parasieten of ziektes.