Home

Kleine Homo erectus overleefde op Flores tot 12.000 jaar geleden

Een schedeltje van Homo erectus, dat in augustus 2003†is opgegraven in†een grot op het Indonesische eiland Flores, doet paleoantropologen versteld staan. Het schedeltje is slechts 18.000 jaar oud.††Andere resten die gevonden werden zijn zelfs vijfduizend jaar†jonger.†Dat betekent dat Homo erectus nog op Flores leefde, toen zijn soortgenoten elders op de wereld al vierhonderdduizend jaar waren uitgestorven.

Even opmerkelijk is†de omvang van het schedeltje. Het is niet groter dan een kokosnoot en daarmee de kleinste mensachtige ooit gevonden.†Een volwassen Homo floresiensis, zoals ontdekker†Mike Morwood de variant van Homo erectus noemt, had een lichaamslengte van ongeveer een meter: even groot als een kind van vier jaar.

Schedel van Homo floresiensis. Foto: Peter Brown.

De schedel toont typische Homo erectus-kenmerken als een terugwijkend voorhoofd, het ontbreken van een kin,†en prominente wenkbrauwbogen boven de oogkassen. De wenkbrauwbogen zijn echter niet zo zwaar als bij de meeste Homo erectus-schedels. Ook onbreekt de voor Homo erectus typerende 'snuit': †het aangezicht van Homo floresiensis is vrij vlak en voor een groot deel onder de hersenpan geschoven.

Homo erectus

Homo erectus is de directe voorloper van de moderne mens (Homo sapiens).†Homo erectus ontstond zo'n twee miljoen jaar geleden in Afrika en heeft zich geleidelijk over Europa en AziŽ† verbreid. Rond†ťťn miljoen jaar geleden kwam Homo erectus in IndonesiŽ aan. De eerste schedel†werd in 1891 gevonden op Java, door de Nederlandse arts EugŤne Dubois.

Hoe de ontwikkeling van Homo erectus tot Homo sapiens is verlopen is onderwerp van fel debat†onder paleoantropologen. Een kleine groep denkt dat Homo erectus zich op verschillende plekken op de wereld ontwikkelde tot de moderne mens.†Meer aanhangers heeft de theorie die zegt dat†Homo erectus in Afrika tot de moderne mens evolueerde. De moderne mens†zou vervolgens omstreeks 150.000 jaar geleden begonnen zijn aan een nieuwe uittocht uit Afrika. Volgens de algemene opvatting was Homo erectus toen al lang uitgestorven. De vondst van de 'late' Homo erectus van Flores brengt deze opvatting aan het wankelen.

Geen kind

De schedel van Homo floresiensis is opgegraven in de grot Liang Bua, in het westen van Flores. Het Australische opgravingsteam, dat onder leiding stond van Dr. Peter Brown en Dr. Mike Morwood van de University of New England Armidale†in AustraliŽ,†vond samen met de schedel ook resten aan van een dijbeen en van een heupbeen. Ook deze botten zijn erg klein, maar duidelijk afkomstig van een volwassen individu. Het heupbeen heeft vrouwelijke kenmerken.

Het eiland Flores, in de Indonesische archipel. De rode stip op Flores duidt de vindplaats van Homo floresiensis aan.

Dat de schedel niet van een kind is geweest, is te zien aan de schedelnaden en de kiezen. De schedelnaden zijn met elkaar vergroeid, en duiden dus op een volwassen individu.†Het gebit vertoont forse slijtage en bestaat uit ware kiezen. De minimens van Flores had dus al heel wat jaren achter de rug en†het melkgebit al lang inwisseld voor het permanente gebit. De gewrichten van het dijbeen waren vergroeid met de schacht. Ook dit duidt op een volwassen individu. Op grond van de omvang van de schedel en de grootte van het dijbeen schatten de ontdekkers de lengte van Homo floresiensis op ongeveer ťťn meter. Dat is erg klein, als men bedenkt dat een skelet van Homo erectus dat in Oost-Afrika gevonden is, de zogenaamde Turkana boy (1,8 miljoen jaar oud), een lengte heeft van 1.80 meter.†Dit skelet is van een ongeveer dertienjarige jongen die bovendien nog in de groei zat.

De schedelinhoud van Homo floresiensis bedraagt ongeveer 380 kubieke centimeter.†Dat is twee tot drie keer zo klein als van de 'gewone' Homo erectus, die een hersenvolume had van 900 tot 1100 kubieke centimeter. Het is zelfs kleiner†dan†het hersenvolume van Australopithecus, de voorloper van Homo erectus. Deze aapmensachtige†had ongeveer 600 kubieke centimeter. Ondanks de kleine hersenen beschikte Homo floresiensis over een†behoorlijke intelligentie. In dezelfde laag als de fossielen zijn namelijk verschillende typen werktuigen gevonden. Ook zijn er resten van dieren gevonden die hij bejaagd en gegeten moet hebben. Sommige daarvan, zoals de botten van een Komodovaraan, vertonen brandsporen. Wellicht beheerste Homo floresiensis de kunst om vuur te maken. En dan is er nog de kwestie hoe Homo erectus op Flores terecht kwam. Dat kan eigenlijk alleen maar per vlot zijn gegaan, aangezien tussen Flores en het dichtstbijzijnde eiland 25 kilometer zee zit. Een onoverbrugbare afstand voor een zwemmende mens.

Een werktuig die waarschijnlijk door Homo floresiensis†is gemaakt.

Dwergvorming

De vraag blijft: waarom is Homo floresiensis zo klein, terwijl Homo erectus elders op de wereld veel groter was? Waarschijnlijk heeft dit te maken met het feit dat Homo floresiensis op een eiland leefde. Op eilanden verloopt de evolutie anders dan op het vasteland. Grote dieren die op een eiland terecht komen, worden in de loop van de evolutie kleiner, terwijl veel kleine dieren juist groter worden. Ook mensen die op een eiland terecht komen kunnen kennelijk niet aan deze wetmatigheid ontsnappen.

Op eilanden is maar een beperkte hoeveelheid ruimte en voedsel aanwezig. Dieren moeten daarom sterker concurreren om de beschikbare leefplekken en voedsel. Klein zijn is in die omstandigheden een voordeel: je kunt met minder voedsel en ruimte toe. Op eilanden vindt daarom een selectie plaats op kleine individuen binnen een populatie. Zij zijn beter in staat om zich te handhaven en zich in de concurrentieslag met andere individuen en soorten staande te houden. Ze zullen zich beter voort kunnen planten en meer kans hebben om hun eigenschappen (klein zijn) door te geven aan het nageslacht. In de loop van de evolutie treedt daardoor verdwerging op.

Waarschijnlijk heeft Homo erectus dit proces van verdwerging ondergaan toen hij op Flores terecht kwam en zich geleidelijk tot Homo floresiensis†ontwikkeld. Hetzelfde is gebeurd met de stegodon - een olifantachtige - die vrijwel zeker zwemmend Flores heeft bereikt. In oudere aardlagen worden botten van†een grote stegodon gevonden, die ook bekend is van het vasteland van Zuidoost-AziŽ. Maar in de jongere lagen worden de botten steeds kleiner.

Kies van de dwergstegodon, die op Flores is gevonden. De maatstreepjes geven centimeters aan.

Naturalis-paleontologen†toonden al eerder de aanwezigheid van de†oermens op Flores aan

Naturalispaleontologen John de Vos en Gert van den Bergh†waren van 1990 tot 1994 op Flores, om te graven naar botten van de stegodon. Ze wilden achterhalen hoe de evolutie van de†stegodon†op†het eiland was verlopen. In een laag waarin ze botten vonden van de dwergvorm Stegodon florensis, stuitten†ze ook op stenen werktuigen. Met deze vondst konden ze aantonen dat Flores al heel lang door mensen bewoond is geweest. De werktuigen werden onderzocht door de Australische archeoloog Mike Morwood en gedateerd op 800.000 jaar oud. Er was geen andere conclusie mogelijk dan dat Homo erectus de maker van de werktuigen moest zijn geweest. Immers op Java - een paar eilanden verder - waren schedels van Homo erectus gevonden, ook ongeveer 800.000 jaar oud. Kennelijk had Homo erectus een grotere verspreiding†over het†Indonesische eilandenrijk dan aanvankelijk gedacht, en op een of andere manier moest hij de zee naar Flores zijn overgestoken.

Toen de fondsen voor het graafwerk in 1994 opdroogden,†moest De Vos zich helaas terugtrekken. Voor Morwood was het duidelijk geworden dat Flores een†interessante plek was om naar de oermens te zoeken.†Met bemiddeling van†De Vos kon hij aan fondsen komen om, samen met Van den Bergh, onderzoek te starten in de grot Liang Bua. Volgens De Vos en Van den Bergh was deze grot veelbelovend, omdat†in de collectie van Naturalis stenen werktuigen uit Liang Bua aanwezig waren, die reeds in 1965 door de Nederlandse missionaris Pater Verhoeven waren gevonden. Toen Verhoeven de werktuigen bij zijn terugkeer in Nederland aan de archeologische wereld liet zien wilde echter niemand bevestigen dat het maaksels waren van de oermens. De werktuigen die De Vos en Van den Bergh in de jaren '90 op Flores vonden maakten aan deze twijfel een eind, maar Pater Verhoeven was toen al overleden.

In ieder geval zetten de vondsten van Verhoeven, De Vos en Van den Bergh Morwood op het goede spoor. Het graafwerk dat hij in Liang Bua begon resulteerde uiteindelijk in†de opzienbarende vondst van Homo floresiensis.

Meer informatie over de evolutie van de mens >>

Meer informatie over eilandfauna>>

Werktuigen van Homo erectus, die in 1965 door Pater Verhoeven in de grot Liang Bua zijn gevonden.