Home

Verschil tussen mens en chimpansee slechts twee procent

Het is en blijft een ontnuchterende gedachte. Het verschil tussen de mens en zijn naaste verwanten in het dierenrijk, de mensapen, is slechts 2%. Tenminste, als†we rekenen in termen van DNA.

Lars van den Hoek Ostende, conservator paleontologie van Naturalis, vertelt wat†die 2% genetisch verschil in zijn ogen betekent.

Wat die 2% aan genetisch verschil precies betekent, mag ieder voor zich invullen. De een ziet misschien een wereld van verschil, de ander zal vertellen dat onze kinderen zelfs de eerste twee jaar van hun leven achter lopen op chimpansees. Voor mij is het verschil zes miljoen jaar gescheiden evolutie. Verder maak ik me daar niet zo druk over. Want zolang we niet weten wat die twee procent nu daadwerkelijk voorstelt, kunnen we niet zoveel met dat DNA als het gaat om menselijke evolutie. Dan zijn we afhankelijk van wat de fossielen vertellen, en kan alleen de paleontologie ons verder helpen. Althans, dat vind ik, maar ik ben bevooroordeeld; ik ben paleontoloog.

Mijn vooroordelen hebben nu echter een gevoelige knauw gekregen. Want in Nature van 25 maart 2004 laten tien Amerikaanse wetenschappers onder aanvoering van Hansell Stedman zien, dat je wel degelijk met mensen- en apen-DNA meer kan dan alleen maar het verschil kwantificeren.

Studenten die in Naturalis komen om iets over menselijke evolutie te leren, laten we altijd goed kijken naar de verschillen tussen de schedel van mensen en mensapen. Een van de verschillen is de bouw van de kaak. De kaakspieren van apen zijn zwaarder gebouwd. Dat zie je onder andere aan de beenkammen op de schedel. Wij hebben die niet nodig. Onze schedel heeft zon groot oppervlak, dat de spieren gewoon aan de zijkant zijn aangehecht. En die spieren zijn een stuk minder zwaar ontwikkeld. Het DNA-onderzoek in Nature gaat over dit kenmerk.

Kaakspier-gen

De wetenschappers hebben het gen gevonden, dat zorgt voor de zware kaakspieren bij apen. Bij de mens is dit zogenaamde MYH-gen (MYosine Heavy chain) uitgeschakeld. Het handige van dit type onderzoek is, dat je ook kan zeggen wanneer die verandering ongeveer heeft plaatsgevonden. Dat gebeurde ongeveer 2,4 miljoen jaar geleden, aldus de Amerikaanse onderzoekers. En dat is een mooie tijd. Uit de fossielen weten we dat er toen verschillende aapmensen rondliepen, de Australopithecini. Sommige van deze soorten hadden vrij slanke kaken, andere, zoals de notenkrakermens Paranthropus boisei hadden juist extreem stevige kaken. Ik ben nu dus om. DNA-studies kunnen wel degelijk ook een belangrijke bijdrage leveren aan het reconstrueren van de evolutie van de mens.

Wat alleen zo jammer is, is dat de conclusies meteen doorslaan. Van die 2 % verschil wordt steeds ťťn punt naar voren gehaald: onze superieure intelligentie. Nu wordt opeens gesuggereerd dat er een direct verband is tussen het uitschakelen van het MYH-gen en de toename in hersengrootte. De zware kaakspieren zaten niet meer in de weg, en dus kon de hersenpan gaan groeien. De timing van de mutatie zou dit bevestigen, want 2,4 miljoen jaar is eventjes voor het verschijnen van het moderne mensengeslacht Homo.

Volgens mij noemt alleen de onverbeterlijke optimist een tijdspanne van ruim 500.000 jaar eventjes. De moleculair biologen zijn dus niet beter dan de paleontologen. Bij het opstellen van modellen voor menselijke evolutie is de wens vader van de gedachte, en de wens is om de mens een status aparte te laten houden vanwege zijn superieure intelligentie. Bij iedere andere soort was de verandering in de kaakmusculatuur gewoon gezien voor wat hij is: een aanpassing aan een ander type dieet.

Maar als we de evolutie van de mens gaan behandelen zoals we dat voor andere soorten doen, dan werkt dat misschien niet zo ontnuchterend als die 2% verschil, of het feit dat onze kinderen tot hun tweede jaar achterlopen bij chimpansees. Het leert ons dat, als puntje bij paaltje komt, we gewoon primaten zijn. Misschien moet je er maar niet teveel bij nadenken. Die 2% is voldoende om ervoor te zorgen dat ik mens ben. En dat mijn zoontje achterloopt bij chimpanseebaby's, maak ik me ook niet druk over. Dat haalt hij wel weer in.

Lars van den Hoek Ostende
Conservator paleontologie van Naturalis