Home

Sahelanthropus tchadensis: de zoveelste missing link uit Afrika

In 2002 is er wederom een missing link in Afrika gevonden. Gaan de bestaande menselijke stambomen zwaar weer krijgen of komen ze er vanaf met een briesje?

Sinds Dubois' claim eind 19de eeuw de missing link gevonden te hebben op Java, zijn er al heel wat ontbrekende schakels gevonden. Onze denkbeelden over menselijke evolutie werden er met al die schakels niet eenvoudiger op. Ooit konden we nog mijmeren over een enkele evolutionaire lijn die van aap via aapmens en oermens naar de moderne mens leidde maar tegenwoordig is het eerder een boom met verschillende aftakkingen. Eigenlijk is het nog ingewikkelder want net zoals in andere disciplines zijn paleoantropologen het regelmatig oneens met elkaar, dat levert dus heel wat stambomen op. Zien we door al die bomen het bos nog wel?

In de Nature uitgave van 11 juli 2002 wordt de nieuwe vondst, bestaande uit een cranium, kaakfragment en losse gebitselementen, beschreven door Michel Brunet en maar liefst 37 medeauteurs. Volgens de onderzoekers representeren de fossielen, die een geschatte ouderdom hebben van 6 tot 7 miljoen jaar, een nieuwe soort en genus: Sahelanthropus tchadensis. Naast de hoge ouderdom, is het bijzonder dat de fossielen zijn gevonden in Centraal-Afrika, Tsjaad, en niet in Zuid- of Oost-Afrika waar al vele mensachtige fossielen zijn aangetroffen.

Op dit moment kan je 20 verschillende soorten mensachtigen in de literatuur tegenkomen, (zie overzicht mensachtigen) verdeeld over 7 verschillende geslachten. Daar zitten geslachten bij met maar 1 soort, zoals Kenyanthropus platyops, Ardipithecus ramidus, Orrorin tugenensis en natuurlijk Sahelanthropus tchadensis maar ook geslachten met meerdere soorten: Australopithecus (7 soorten), Paranthropus (3 soorten) en het geslacht waar we zelf toebehoren Homo (6 soorten).
De onderlinge verwantschap van deze soorten is op dit moment verre van duidelijk en het is zelfs aannemelijk dat er in de toekomst verschillende soorten weer van het toneel zullen verdwijnen, dat wil zeggen opgenomen zullen worden in andere soorten. Maar er is net zoveel kans dat er ook weer geslachten en soorten bij zullen komen. Hoeveel soorten er geweest zijn zullen we nooit weten, fossilisatie is immers geen vanzelfsprekend proces, met andere woorden: we zullen nooit vinden wat er allemaal heeft rond gelopen. Bovendien is de morfologie (bouw en vorm) van dieren niet altijd even goed te gebruiken om soorten te herkennen. Een mannelijke en vrouwelijke schedel van een gorilla verschillen overduidelijk maar tegelijkertijd kunnen de schedels van verschillende soorten meerkatten (middelgrote apen die leven ten zuiden van de Sahara) verrassend veel op elkaar lijken.

Een paar schedels
Klik op het plusje voor een grotere foto

Van links naar rechts: Paranthropus boisei, Australopithecus rudolfensis, Australopithecus habilis en Homo erectus (ergaster).

Volgens de moleculaire klok moet de gemeenschappelijke voorouder van mens en chimpansee tussen de 5 en 7 miljoen jaar geleden hebben geleefd. Vanuit dit gezichtspunt gezien is de ouderdom van Sahelanthropus zonder meer zeer spannend te noemen. Het is de oudste mensachtige tot nu toe gevonden. Zelfs als deze vondst in de loop van de tijd wat aan de zijlijn gezet zal worden wat betreft z'n voorouderlijke rol voor de mens dan nog is de vondst als zeer belangrijk te beschouwen aangezien we bijzonder weinig weten van fossiele mensapen.

Tot voor kort waren de enige mensachtige kandidaten die uit het Mioceen (23-5 miljoen jaar geleden) zouden kunnen stammen Orrorin tugenensis en Ardipithecus ramidus. Van beide Oost-Afrikaanse vormen is veel minder bekend van de schedelvorm dan in het geval van de nieuwe vondst. De schedel is een complexe structuur die in verband gebracht kan worden met de hersenen, verschillende zintuigen en het gebit. Hierdoor kan de schedel veel informatie verschaffen over het betreffende organisme. Met een bijna compleet bewaard cranium is de oudere Sahelanthropus dus een waardevolle vondst.

Dart's beschrijving van het kind van Taung (Australopithecus africanus) in 1925 zette Zuid-Afrika op de paleoanthropologische wereldkaart. In die tijd een schok, Afrika was niet de plaats waar men aan dacht als men het over menselijke evolutie had. Sinds de vondst van "Dear Boy" (Paranthropus boisei) in 1959 waren de ogen jaren lang vol spanning gericht op Oost-Afrika en zijn daar dan ook heel wat meters grond verzet. In de loop van de tijd begon het idee stevig post te vatten dat vroege menselijke evolutie zich met name in Oost-Afrika afspeelde, men bleef daar immers de oudste vormen vinden, zoals het wereldberoemde skelet van "Lucy" (Australopithecus afarensis), Australopithecus anamensis, Ardipithecus ramidus en Orrorin tugenensis. De nieuwe vondst zet een duidelijke streep door het idee dat vroege menselijke evolutie zich alleen in Oost-Afrika afspeelde.

Helaas is er tot op heden geen postcraniaal skeletmateriaal gevonden van Sahelanthropus waardoor men onzeker is over de manier waarop deze soort zich heeft voortbewogen. De schedel bezit een interessante mix van mensachtige en primitieve kenmerken. Mensachtige kenmerken zijn bijvoorbeeld de kleine hoektanden waarbij de punt is afgesleten, het ontbreken van een diastema (opening tussen de tanden van de bovenkaak om ruimte te creŽren voor de onderste hoektand) en een niet zover vooruitstekende snuit. Een primitief kenmerk is bijvoorbeeld de kleine schedelinhoud van ongeveer 350 cc., vergelijkbaar met die van een chimpansee. Deze combinatie van mensachtige en primitieve kenmerken heeft de onderzoekers doen besluiten dat de fylogenetische positie van de mensachtige Sahelanthropus in de buurt moet liggen van de gemeenschappelijke voorouder van mens en chimpansee.

Sahelanthropus is de zoveelste oudste missing link uit Afrika maar niet zomaar ťťn, de conditie waarin het fossiel verkeert, z'n ouderdom, de plaats waar het is aangetroffen en de morfologische kenmerken zullen garant staan voor zwaar weer voor heel wat stambomen. Oude (vastgeroeste) ideeŽn over menselijke evolutie zullen kritisch bekeken moeten worden. Sahelanthropus heeft duidelijk gemaakt dat er nog heel wat toekomstig graaf- en denkwerk verricht moet worden voordat we door al die bomen een duidelijk beeld krijgen van het bos.

††††††† bron: Paul Storm