Home

Mens en wolf

Het staat vast dat de hond het eerste gedomesticeerde dier is.†In Europa†zijn†skeletresten van wolven opgegraven met duidelijk hondachtige kenmerken. Ze zijn ongeveer 16.000 jaar oud. Recent DNA-onderzoek†laat echter zien†dat de wolf nog eerder gedomesticeerd moet zijn, niet in Europa maar in het Verre Oosten.

Een nog onopgeloste vraag is hoe de wolf tam werd:†is hij door de mens getemd of heeft hij zichzelf gedomesticeerd?

Waar komt de hond vandaan?

Lange tijd werd de Europese wolf Canis lupus gezien als stamvader van de hond. Deze kennis is gebaseerd op†botten die in een grot bij Bonn (Duitsland) zijn opgegraven. In de schedel zijn duidelijke hondenkenmerken te zien, zoals een verhoogd voorhoofd en een iets verkorte snuit. Met een ouderdom van ongeveer†16.000 jaar†vormden ze tot dusver de vroegste aanwijzing van onze trouwe viervoeter.

Recent onderzoek door het Royal Institute of Technology uit Stockholm (Zweden) geeft echter aan dat de hond al veel eerder moet zijn gedomesticeerd, niet in Europa maar in het Verre Oosten. Als stamvader komt de Indische wolf Canis lupus pallipes in aanmerking. De Zweedse onderzoekers vergeleken het mitochondriaal DNA van 654 huishonden, afkomstig uit alle belangrijke hondenpopulaties op de wereld. Zoals de naam al aangeeft, zit mitochondriaal DNA in de mitochondriŽn: de fabriekjes in de cel die zuurstof verwerken en die energie leveren. Anders dan DNA uit de celkern wordt mitochondriaal DNA alleen via de moeder overgeŽrfd. Het blijft in principe constant omdat het niet samensmelt met het DNA van de vader en het is minder vatbaar voor mutaties.

Het Zweedse onderzoek ging uit van de veronderstelling dat de oorsprong van de domesticatie is te vinden bij hedendaagse honden met de grootste genetische variatie. Het onderzoek leverde een opmerkelijke conclusie op: honden in Oost-AziŽ hebben een grotere variatie in hun mitochondriaal DNA dan honden elders op de wereld. Kennelijk stammen alle honden op de wereld af van een Oost-Aziatische oerpopulatie die een gevarieerde genenpool bezat.†Met†verschillende honden uit deze populatie zou vervolgens zijn verder gefokt om nieuwe rassen te krijgen; deze honden droegen elk maar een deel van het genenpakket dat in de oorspronkelijke genenpool te vinden was. Het is dus logisch dat we bij hondenrassen elders op de wereld minder genetische variatie vinden dan bij honden die altijd in Oost-AziŽ zijn gebleven.

Het is niet toevallig dat er in India een halfwild hondenras voorkomt -†de Indiase pariahond - die primitieve, bijna wolfachtige kenmerken bezit. Samen met de dingo's†in AustraliŽ en in Nieuw-Guinea worden deze honden gezien als prehistorische jagershonden die zich tot op de dag van vandaag hebben kunnen handhaven.

Hoe is de wolf tam geworden?

Aanvankelijk meden mens en wolf elkaar, maar het was onvermijdelijk dat ze elkaar ook tegenkwamen tijdens de jacht.†Ze leefden immers van dezelfde prooidieren, zoals rendieren.

In de loop van zijn culturele ontwikkeling werd de mens steeds inventiever en werden zijn jachttechnieken beter. De wolf werd hierdoor benadeeld, omdat†de mens veel van zijn†prooidieren wegving. Wel kwam er meer afval beschikbaar, door de mens achtergelaten in de buurt van zijn kamp of op de plek waar hij zijn prooi had gedood en geslacht.

Behalve jager is de wolf ook afvaleter. Mogelijk zocht de wolf om die reden de menselijke omgeving op. Daar was immers gratis voedsel te vinden. Waarschijnlijk is zo een nauwe band†tussen mens en wolf tot stand gekomen en is de wolf uiteindelijk tam geworden.

Dit kan op twee manieren verklaard worden:

  1. De mens heeft de wolf tam gemaakt.
  2. De wolf is uit zichzelf tam geworden.

De mens heeft de wolf tam gemaakt

Volgens deze verklaring kwamen mensen na de toenaderingspogingen van wolven op het idee dat de dieren nuttig voor hem konden zijn. Niet alleen als afvalverwerker maar misschien†ook als†metgezel bij de jacht, bijvoorbeeld door sporen te volgen of wild op te jagen†en te achtervolgen. Zodoende waren twee vliegen in ťťn klap te slaan, want†met het temmen van de wolf kon meteen†een voedselconcurrent worden uitgeschakeld. Hoe het ook zij: er moet een moment zijn geweest waarop†wolven in de menselijke groep werden geÔntroduceerd en door†groepsleden†werden verzorgd.

Omdat volwassen wolven onhandelbaar zijn en zich al gericht hebben op een leider in de wolventroep, is het zeker dat de introducť's jonge wolven waren. De hersenstructuren van jonge welpen zijn nog 'open' en door imprinting zullen zij hun onderwerpingsinstinct op de mens richten en hem als 'baas' aanvaarden.

Het tam maken is niet van de ene op de andere dag gelukt. Waarschijnlijk gingen er meerdere generaties†overheen. Jonge wolven zijn weliswaar afhankelijk van ouderzorg en laten zich gemakkelijk oppakken en aaien, maar na enkele maanden slaat hun gedrag om, waarbij wilde instincten de overhand krijgen. De wolf wordt dan ineens een onberekenbaar beest dat gevaarlijk van zich afbijt en de mens ernstig kan verwonden.

De wolf heeft zichzelf tam gemaakt

Dit is een geheel†nieuwe theorie die de wolf†ziet als een cultuurvolger die zichzelf heeft aangepast aan een leven in de nabijheid van de mens om gebruik te kunnen maken van een belangrijk voordeel:†gratis voedsel.

De 'zelfdomesticatie' van de wolf zou†als volgt kunnen zijn verlopen:

  • Wolven zijn behalve actieve jagers ook aaseters.
  • Aaseten is een veel efficiŽntere manier van voedsel vergaren, omdat de wolf geen inspanning hoeft te leveren om een prooi te verschalken.
  • De wolf heeft de menselijke omgeving opgezocht omdat daar†aas te vinden was in de vorm van door mensen weggeworpen afval.
  • Het afval kwam in een constante stroom en in voldoende mate om een†troep wolven voortdurend van voedsel te voorzien.
  • Zolang de wolven zich niet agressief gedroegen naar de mensen toe en geen kinderen aanvielen, werden ze getolereerd.
  • Voor de mens was de aanwezigheid van mee-eters met een voorspelbaar gedrag†een voordeel. Het afval werd opgeruimd, waardoor voorkomen werd dat dit ging rotten en ziekten uitbraken en geen andere gevaarlijke dieren zoals beren werden aangetrokken.
  • Voor de wolf was het in de nabijheid van de mens niet nodig om agressief gedrag te vertonen,†zoals vechten om†een buit. Er was immers eten in overvloed.
  • In feite beloonde de mens wolven die vriendelijk gedrag vertoonden, door hen in zijn nabijheid te dulden. Gevaarlijke wolven werden verjaagd.
  • Zodoende vond er een selectie op vriendelijkheid plaats.
  • Over de generaties heen ging de wolf steeds minder agressief gedrag vertonen.
  • Na verloop van tijd werden†wolven†zo tam dat ze zich ook tussen de mensen konden begeven om rondslingerend afval op te eten.

Fokken

In de begintijd heeft de mens waarschijnlijk niet met tamme wolven gefokt. Aan opgegraven botten is tenminste te zien dat er duizenden jaren voorbij gingen zonder dat de†getemde wolf†opvallende verschillen vertoonde met†zijn wilde soortgenoten.

Alleen in de vorm van de kop zijn enige veranderingen waar te nemen: de snuit werd korter en het voorhoofd hoger. Dit had waarschijnlijk invloed op de herseninhoud. Ook traden er kleine veranderingen op in het gebit. †Maar vooral in het begin†waren de verschillen tussen wolf en hond klein.

De domesticatie zal veeleer gericht zijn†geweest†op gedragsaanpassing, waarbij de honden steeds minder agressieve eigenschappen vertoonden en handelbaarder werden.†Als metgezel bij de jacht was het bovendien van belang dat de hond 'wilde' eigenschappen bleef behouden, zoals een forse bouw, kracht en snelheid en†een goed reuk- en gezichtsvermogen.

Pas vanaf het moment dat de mens zich permanent in†nederzettingen ging vestigen, vanaf zo'n 12.000 jaar geleden, zien we†meer uiterlijke verschillen ontstaan. Kennelijk is de mens toen gaan fokken op nieuwe eigenschappen,†teneinde honden in te kunnen zetten voor meerdere doeleinden. Het bij opgravingen gevonden skeletmateriaal laat zien dat er†verschillende stamlijnen ontstonden, zoals†herdershonden, waakhonden en†trekhonden.

Tegenwoordig zijn er 352 hondenrassen

Alle honden stammen dus af van de Indische wolf Canis lupus pallipes.†In de loop van duizenden jaren selectie op speciale eigenschappen†en van kruisen en fokken zijn er uiteindelijk tien verschillende stamlijnen ontstaan, met in totaal 352 verschillende rassen. Het merendeel van deze rassen is de laatste 500 jaar door intensief fokken en kruisen ontstaan.

Meer informatie over wolven en honden†is te vinden in de volgende artikelen:

Alle hondenrassen van de wereld

Wolven in Spanje

Japanse wolf: wolf of hond?

Prairiewolf