Home

Overzicht van illustratietechnieken

Illustratoren werken niet alleen voor de wetenschap maar ook voor publiekspresentaties zoals tentoonstellingen. Ze moeten daarom meerdere technieken en stijlen beheersen.

Stippeltechniek
Potloodtechniek
Lijntekening
Aquarel
Computertekening
Fotografie

Stippeltechniek

Stippeltekening van de wesp Tiphia femorata. Tekening: Bas Blankevoort © Naturalis
Stippeltekening van de wesp Tiphia femorata. Tekening:†Erik-Jan Bosch†© Naturalis

Toepassing
De meest gebruikte techniek voor de habitustekening: de tekening die gebruikt wordt om een dier natuurlijk weer te geven en zijn belangrijkste kenmerken te laten zien. Maar de stippeltechniek is ook de techniek bij uitstek voor het maken van detailtekeningen.

Doel
Als figuur in wetenschappelijke publicaties - om de details aan te geven die in de verhandeling beschreven worden.

Materiaal
Meestal Oostindische inkt, met Rotringpennen van verschillende dikte, afhankelijk van de grootte van de stippen.

Effect
Door te werken met licht en donker is een driedimensionaal effect te bereiken. Met schaduwen duidt de tekenaar accenten aan en geeft hij het dier reliŽf.

Werkwijze
Een stippeltekening is een ingevulde lijntekening. Eerst zet de tekenaar de contour (outline) van het dier op. Dan vult hij de vlakken en details in door stippen te zetten. Grote stippen dicht bij elkaar voor de donkere delen, kleine stippen ver uit elkaar voor de lichte delen. Er wordt gestreefd naar een vloeiende overgang tussen donker en licht, waarbij steeds andere pennen met een kleinere dikte worden gebruikt. Delen die het hoogst liggen, worden wit gelaten, of met witte verf en een pennetje op het zwarte gedeelte gezet. De kunst is om de stippen systematisch neer te zetten,†maar toch zo dat het er natuurlijk uitziet. De techniek is uitermate geschikt voor goedkope reproduktie in het pre-digitale tijdperk. Stippelen is een moeilijke techniek die een tekenaar zich eigen kan maken door veel te oefenen.

Potloodtechniek

Poltoodtekening van de loopkever Miscodera artica. Tekenaar Bas Blankevoort.
Poltoodtekening van de loopkever Miscodera artica. Tekenaar: Bas Blankevoort © Naturalis.

Toepassing
Naast de stippeltekening is de potloodtechniek de meest gebruikte techniek voor de habitustekening.

Doel
Als figuur in wetenschappelijke publicaties - om de details aan te geven die in de verhandeling beschreven worden.

Materiaal
Diverse typen potlood, van verschillende hardheid. Om vlakken te vullen en zachte schaduwen aan te geven gebruikt de tekenaar zachte potloden. Om de contour op te zetten en accenten te leggen, gebruikt hij harde potloden. Een gum is onmisbaar om foute lijnen weg te halen, maar ook om witaccenten aan te brengen.

Effect
Het effect is zeer realistisch en drie-dimensionaal. Wetenschappelijk illustratoren werken meestal in zwart-wit. Kleurpotloden gebruiken ze zelden.

Werkwijze
Ook hier†schetst de tekenaar eerst de omtrek om deze daarna verder in te vullen.

Lijntekening

Toepassing
Dit is de meest eenvoudige tekening: hij laat alleen de basisvorm van een dier zien. Lijntekeningen zijn geschikt voor populair-wetenschappelijke illustraties: illustraties die gebruikt worden als het er om gaat de grote lijnen van een onderwerp te vertellen, †zoals in tentoonstellingen en†in schema's. Details zijn in die gevallen niet belangrijk en leiden alleen maar af van waar het in de kern om draait.

Doel
Het doel van de lijntekening is om zo snel mogelijk de essentie van een onderwerp over te dragen. Omdat alle overbodige details zijn weggelaten is dit de tekening die het snelst door het oog†is op te nemen en door de hersenen is te verwerken.

Materiaal
Pen en inkt, potlood, of direct getekend op de computer.

Effect
Een lijntekening werkt als een logo: de leeuw hierboven bijvoorbeeld is niet zomaar een leeuw, het is†het prototype van dit roofdier.†

Werkwijze
Het lijkt de gemakkelijkste tekening om te maken, maar is in feite de moeilijkste. Omdat het beeld uit slechts een paar lijnen bestaat, moet alles precies kloppen. Als er in de houding van het dier iets niet goed is weergegeven, valt dat meteen op.

Lijntekeningen worden meestal met de hand opgezet in potlood. Als de vorm goed is, zet de tekenaar de contour in inkt. Daarna komt de tekening onder de scanner te liggen: er ontstaat een digitale versie.†Met behulp van†een†computerprogramma vertaalt de tekenaar de lijnen in wiskundige reeksen (vectoren). De tekening is dan naar believen te vergroten of te verkleinen. Een handmatig getekende lijn ziet er onvermijdelijk bibberig uit. Maar in de computer is het mogelijk om de lijnen strak te trekken, met een grafisch programma dat Streamline heet. Verschillen in lijnvoering vallen weg. Tekeningen die door verschillende tekenaars zijn gemaakt komen er zo toch als een eenheid uit te zien.

Aquarel

Aquarel van de libel Coenagrion-mercuriale. Geschilderd door Inge van Noortwijk.
Aquarel van de libel Coenagrion mercuriale. Geschilderd door†Bas Blankevoort†© Naturalis.

Toepassing
Aquarelleren is een goede techniek om full color tekeningen te maken. Aquarellen worden gebruikt als habitustekening in wetenschappelijke boeken.

Doel
Zeer geschikt om de kleuren van met name insecten te laten zien.

Materiaal†
Het liefst Winsor & Newton of Schminke verf en marterharen penselen, die nemen water goed op. Aquarel is een waterverftechniek; de verf wordt met water gemengd. Veel water voor dunnen partijen. Weinig water als de tekenaar de verf dikker en dekkend wil op wil brengen.

Effect
Door de kleuren bereikt de tekenaar een zeer levendig en driedimensionaal effect.

Werkwijze
De tekenaar maakt eerst een schets, die als basis dient voor de aquarel. Het is een†moeilijke techniek, want de tekenaar werkt van licht naar donker. Hij laat het lichte gedeelte zo lang mogelijk open. Om delen te accentueren gebruikt de tekenaar ook wel dekkende verf op waterbasis (gouache).

Aquarel is een geschikte techniek als er snel gewerkt moet worden. De verf is namelijk binnen enkele minuten droog - veel sneller dan olieverf, die soms dagen moet drogen.

Computertekening

Computertekening gemaakt door Bas Blankevoort
Computertekening gemaakt door Bas Blankevoort

Toepassing
Computertekeningen worden het meest toegepast in tentoonstellingen en op websites.

Doel
Omdat ze digitaal worden gemaakt zijn computertekeningen zeer geschikt voor digitale reproductietechnieken, voor het web en voor Powerpointpresentaties. Van computertekeningen zijn ook animaties te maken. Hiertoe worden verschillende tekeningen achter elkaar gezet en als een filmpje afgedraaid.

Materiaal
Om computertekeningen te maken is natuurlijk een snelle computer nodig (met groot beeldscherm) en grafische tekenpakketten, zoals Adobe Illustrator of Photoshop. Je kunt alleen direct op de computer tekenen als je beschikt over een tekentablet en -pen; met de muis lukt het niet. Soms wordt eerst een opzet geschetst met de hand, die wordt gebruikt als onderlegger. De tekenaar scant de tekening in en tekent er dan op de computer overheen.

Effect
Het is altijd een mix tussen realisme en schematisch. Op het web krijgen computertekeningen altijd veel diepte.

Werkwijze
Tekenaars werken bij voorkeur met Adobe illustrator. Hiermee kunnen ze†zogenaamde vectortekeningen maken. De software definieert de lijnpunten als een wiskundige reeks (logaritme). Dat heeft grote productievoordelen: de tekening kan oneindig worden opgeblazen of verkleind. De computert rekent de lijn automatisch om naar zijn nieuwe grootte, en houdt daarbij de exacte vorm vast.

Fotografie

Objectfoto van de cactus-grondvink uit de collectie van Naturalis. Deze vink werd door Charles Darwin verzameld op de Galapagos-Eilanden.
Objectfoto van de cactus-grondvink uit de collectie van Naturalis. Deze vink werd door Charles Darwin verzameld op de Galapagos-Eilanden.

Toepassing
Er zijn twee†fotografische†toepassingen:

  1. Als objectregistratie. Hierbij wordt een foto gemaakt van het opgezette dier uit de collectie. De foto is dan meteen digitaal beschikbaar en kan worden opgeslagen in het registratiesysteem, bij de objectkaart.
  2. Als kunstzinnige foto in een catalogus of op een poster.

Doel
Objectregistratie: de vormen en kleuren van het onderwerp zo natuurgetrouw in beeld brengen.
Kunstzinnige foto: prikkelen, verleiden, sfeer tekenen.

Materiaal
Voor objectregistratie: digitale camera.
Voor kunstfotografie: spiegelreflexcamera met grootbeeldnegatief.

Effect
Optimaal natuurgetrouw effect. Bij kunstfotografie kunnen speciale effecten bereikt worden: met speciale lenzen, met voorzetfilters, door te werken met speciale belichting, of met speciale handelingen tijdens het ontwikkelproces.

Werkwijze
Het†dier wordt tijdelijk uit de wetenschappelijke collectie gehaald en naar een studio gebracht.†In de studio zijn speciale lampen aanwezig om het†dier mooi uit te lichten; in de collectie is vaak TL-licht aanwezig en dat veroorzaakt een lelijke groene zweem op de foto.

Detailopname van een neushoornvogel uit de collectie van Naturalis
Detailopname van een neushoornvogel uit de collectie van Naturalis

Voor een kunstfoto brengt de fotograaf†niet altijd het hele dier in beeld, maar vaak een karakteristiek detail, zoals de kop. Het is dan wel nodig om een macrolens te gebruiken.†Voor een kunstzinnig†resultaat is de groothoeklens geliefd. Zo'n lens vertekent het perspectief enigszins, met als gevolg een speels en levendig effect, en dus een extra krachtig beeld.

Fotomicrografie

Fotomicrografie is fotograferen door de microscoop. Onder de lens van de microscoop ligt een minuscuul diertje, zoals een bromvlieg, en op het oculair is een gevoelige fotocamera gemonteerd. Daartussen zit de microscoop, die de kleinste details vergroot.†Vaak zijn die details - zoals een haar op de kop van de vlieg - slechts een honderdste millimeter groot.

Fotomicrografie-opname van een bromvlieg. Foto: Wim van Egmond.

Microscopen zijn goed in het vergroten van kleine details, maar de lensjes hebben maar†weinig scherptediepte.†Dat betekent dat het†beeldvlak waarop scherpgesteld kan worden beperkt is. Het detail waarop is†gefocust is weliswaar helder in beeld, maar de achtergrond is vaag. Toch slaagt Wim van Egmond erin om een scherpe microfoto van het hele dier te krijgen. Hij stelt die foto samen uit vele tientallen opnamen, waarbij hij steeds op een ander detail van het dier heeft scherpgesteld.

Bekijk hier meer micro-opnamen van insecten >