Home

De geschiedenis van de medische illustratie

Van alle natuuronderwerpen is het menselijk lichaam het†moeilijkst te tekenen.†Ons lichaam zit immers ingewikkeld in elkaar en het ene orgaan verbergt vaak het andere. En het is ook†zaak dat de tekenaar wťťt waar hij naar kijkt. De ontwikkeling van de medische illustratietechniek is dan ook onlosmakelijk verbonden met de vooruitgang in de medische wetenschap.

1400† -† 1800:† het menselijk lichaam wordt realistisch getekend

Zijn de medische tekeningen die vůůr de Renaissance zijn verschenen vooral schematisch van karakter, nadien werden ze steeds realistischer. Door de opkomst van de wetenschap werd het menselijk lichaam aan de universiteiten steeds systematischer onderzocht ťn in kaart gebracht. Het ontstaan van anatomische theaters, zoals in 1594/95 aan de Leidse universiteit, leverde daar een belangrijke bijdrage aan. In deze theaters kon het opensnijden van menselijke lichaamen door belangstellenden gevolgd worden, dus ook door tekenaars.

Een van de†illustrator die het tekenen van medische onderwerpen een nieuwe impuls heeft gegeven, is de Italiaan Leonardo da Vinci (1452-1519). Hij vertrouwde alleen op zijn eigen waarneming en tekende wat hij zelf zag. Zijn tekeningen blinken uit in realisme. In feite zijn het foto's gemaakt door mensenhanden.

Zo tekende de Italiaanse onderzoeker Leonardo da Vinci in 14... het menselijk hart. Hij verrichtte eigenhandig sectie op de lichamen van ter dood veroordeelde misdadigers
Zo tekende de Italiaanse onderzoeker Leonardo da Vinci het menselijk hart. Hij verrichtte eigenhandig sectie op de lichamen van ter dood veroordeelde misdadigers

Leonardo beeldde opengesneden lichamen niet af alsof de mensen nog leefden. Tijdgenoten van hem deden dat wel. De Vlaamse anatoom Andreas Vesalius vormt met zijn boek De fabrica humani corporis (1543) een ijkpunt in deze manier van afbeelden.

Ook in de boeken van de beroemde Leidse anatoom Bernhard Siegfried Albinus (1697-1770) valt de invloed van Vesalius nog te zien.

Opengewerkte illustratie van het lichaam van een vrouw, door Andreas Vesalius
Opengewerkte illustratie van het lichaam van een vrouw, door Andreas Vesalius

1800 - 1900: Ziektes in kleur

Eind achttiende eeuw concentreerden wetenschappers zich steeds meer op het bestuderen van ziekelijke afwijkingen. Bekende anatomen als Eduard Sandifort en Andreas Bonn gaven daartoe de eerste aanzet. Daarnaast ontstonden er in de loop van de negentiende eeuw steeds meer specialismen. Bij het overdragen van de nieuwe wetenschappelijke medische kennis in† proefschriften en artikelen† speelden tekeningen een belangrijke rol. Nieuwe druktechnieken in kleur maakten het mogelijk details van ziekelijke afwijkingen duidelijk zichtbaar te maken.

Het vak van medisch tekenaar werd door dit alles veelzijdiger. Het eiste meer vaardigheden van de illustrator. Om die vaardigheden te trainen genoten veel medisch illustrators een tekenopleiding bij kunstenaarsverenigingen. De Leidse anatoom Gerard Sandifort gaf voor de Leidse kunstenaarsvereniging Ars Aemula Naturae een cursus Ontleedkunde voor beeldend kunstenaars.

1945† tot nu: nadruk op de ruimtelijke reconstructie††††††††††††††††††††††††

Na de Tweede Wereldoorlog†heeft medisch illustrator Jan Tinkelenberg een tekenmethode ontwikkeld om reconstructies te maken van met name embryo's. Na die tijd werd zijn methode breder toegepast om afbeeldingen te maken van delen van het menselijk lichaam in hun ruimtelijke relaties. Een belangrijke toepassing was de weergave van operatietechnieken. Zo maakt een tekening inzichtelijk hoe een operatie stap voor stap moet worden uitgevoerd. Deze uitbreiding van het werkterrein had tot gevolg dat de wetenschappelijk tekenaar tegenwoordig ook in het onderwijs en bij de patiŽntenvoorlichting wordt ingeschakeld. Doordat een illustrator in tekeningen accenten kan leggen die met modernere technieken als digitale fotografie niet haalbaar zijn, zal het tekenvak voor wetenschappelijk onderzoek en onderwijs onmisbaar blijven.

Ruimtelijke tekening van een opengewerkt hart. Tekenaar: Bas Blankevoort, Naturalis
Op de computer gemaakte ruimtelijke tekening van een opengewerkt hart. Tekenaar: Bas Blankevoort, Naturalis