Home

Een wetenschappelijke illustratie brengt het dier in beeld

Het in beeld brengen van dieren en andere natuurhistorische onderwerpen is al honderden jaren onmisbaar onderdeel van het wetenschappelijk onderzoek en onderwijs. Dat levert mooie†plaatjes op, maar wetenschappelijke illustraties hebben niet tot doel het oog te behagen: hun taak is om de kenmerken van planten, dieren of†het menselijk lichaam vast te leggen ťn over te dragen. Aan dat doel†is de afgelopen eeuwen niets veranderd. Wel†heeft de kijk op wat een goede tekening is een ontwikkeling doorgemaakt. En er zijn natuurlijk nieuwe technieken bij gekomen.

Aquarel van een vis, 18e eeuw
Aquarel van de vis Priacanthus benmebari door de Japanse kunstenaar Kawahara Keiga(I786 - ca. 1865)
Op het gebied van†de natuurlijke historie†en de geneeskunde zijn door Leidse wetenschappelijke instellingen in de loop van de tijd vele honderden, prachtige wetenschappelijke illustraties gemaakt en verzameld. Deze schatten worden nog steeds gekoesterd in de collecties van de Universiteitsbibliotheek, het Nationaal Herbarium, het Anatomisch Laboratorium en Naturalis. Als je deze tekeningen naast elkaar legt, kun je de geschiedenis van de natuurhistorische illustratie prachtig volgen.

rond 1600: de opkomst van de wetenschappelijke illustratie

In de Middeleeuwen sierden dieren als fantasievolle wezens talloze boeken en kerken. Ook de planten in middeleeuwse kruidenboeken lijken door het vele kopiŽren uit andere boeken niet op het origineel. Dat deerde destijds echter niet omdat de nadruk op de medicinale werking lag en niet op de plant zelf.

De Renaissance vormt een keerpunt in het afbeelden van de natuur. Met de opkomst van de wetenschap begon het systematisch bestuderen van de natuur en van het menselijk lichaam.

Voor het eerst kijken wetenschappers en tekenaars direct naar de natuur zelf. Zij legden alle soorten planten en dieren uiterst nauwkeurig vast in hun illustraties. In deze periode begint ook de geschiedenis van de medische illustratie.

Tekening van het menselijke organen, naar de natuur getekend door Leonardo da Vinci
Tekening van menselijke organen, nagetekend van een lijk, door Leonardo da Vinci (1452-1519).†

1800 - 1900: eeuw van instituten en de standaard tekenmethode

In de negentiende eeuw ontstonden er vele wetenschappelijke instituten. Zo ook in Leiden waar in 1820 's Rijks Museum van Natuurlijke Historie, de voorloper van Naturalis, werd gesticht en sinds 1830 het Nationaal Herbarium is gehuisvest. Gedurende de negentiende eeuw werden aan beide instellingen veel wetenschappelijke illustraties vervaardigd ťn bewaard.

Aquarel van een duif, 18e eeuw
Aquarel van een duif, 18e eeuw, uit de collectie van Naturalis

Voor het tekenen van natuurhistorische onderwerpen zelf vormden de 10 geboden van de toenmalige directeur van 's Rijks Museum van Natuurlijke Historie, Hermann Schlegel, een mijlpaal. In 1847 zette hij nauwkeurig op schrift aan welke eisen wetenschappelijke tekeningen moesten voldoen. Deze regels gelden tot op de dag van vandaag.† Wetenschappelijk tekenen werd een officieel vak.

1945 - nu: wetenschappelijk tekenaar nu, een gevarieerd vak†

Vandaag de dag zijn de richtlijnen voor wetenschappelijke illustraties nog hetzelfde als 150 jaar geleden. Wel beschikken de wetenschappelijk tekenaars tegenwoordig over meer technische hulpmiddelen, zoals geavanceerde microscopen waarmee zeer kleine objecten tegelijkertijd kunnen worden bekeken en getekend.

Potloodtekening van de loopkever Cincidela canpestris, gemaakt door Erik-Jan Bosch, wetenschappelijk illustrator van Naturalis
Potloodtekening van de loopkever Cicindela campestris, gemaakt met behulp van de microscoop door Bas Blankevoort, wetenschappelijk illustrator van Naturalis

Tekenaars van nu moeten verder een keur aan technieken beheersen, variŽrend van potlood, aquarel en airbrush tot tekenprogramma's op de computer. Met behulp van die middelen en technieken leggen illustratoren tegenwoordig nog steeds nieuwe soorten vast, ten behoeve van wetenschappelijke publicaties.†Daarnaast besteden ze tijd aan het maken van populair-wetenschappelijke illustraties voor tentoonstellingen.

Populair-wetenschappelijke tekening van een blankvoorn, gemaakt door illustrator Erik-Jan Bosch
Tentoonstellingstekening van een blankvoorn, gemaakt op de computer door illustrator Erik-Jan Bosch van Naturalis