Home

Toermalijn

De Prof. Dr. K. Martinstichting en de Leidse Geologische Vereniging hebben dit stuk geschonken aan het Nationaal Natuurhistorisch Museum ter gelegenheid van de opening van het museum in april 1998. Het kwartskristal is ongeveer 30 cm hoog, de lengte van de toermalijn is ongeveer 25 cm. Het toermalijnkristal is geheel van edelsteenkwaliteit. Dat betekent dat het een zeldzaam en duurzaam mineraal is, dat uitblinkt in schoonheid. Edelstenen worden meestal onder heel uitzonderlijke omstandigheden in de aardkorst gevormd. De toermalijn van het Nationaal Natuurhistorisch Museum is gevonden in de Chia mijn in het Cruzeiro mijndistrict, 110 km ten noord-noordwesten van Governador Valadares, Minas Gerais, Brazilië. Het zogenoemde pegmatietvoorkomen van Cruzeiro is een van de grootste en meest constante producenten van toermalijn in de wereld. Vooral de mooie groene toermalijnen, elbaïet, hebben dit gebied beroemd gemaakt.

A. 't Hooft
Toermalijn.

Bijzondere mineralen ontstaan in bijzondere gesteenten.

Pegmatieten zijn gesteenten waarin meer edelstenen worden gevonden dan in welk ander gesteente ook. Grote hoeveelheden toermalijn, aquamarijn, topaas, chrysoberyl en kunziet komen juist in pegmatieten voor. Meestal heeft pegmatiet de vorm van een dikke ader. Het is ontstaan uit magma, het zeer hete, gesmolten gesteente uit het binnenste van de aarde. Pegmatiet bestaat uit grote kristallen en bevat veel zeldzame mineralen. Dit komt omdat pegmatiet een soort 'vergaarbak' is voor elementen die niet in de normale veel voorkomende mineralen passen zoals kwarts, veldspaten en mica's. Die zeldzame elementen, zoals beryllium, lithium, boor, of fluor zijn echter wel essentieel voor de vorming van specifieke edelstenen. Zo kan in een pegmatiet met veel boor en lithium toermalijn ontstaan. Zit er juist veel beryllium en aluminium in, dan kan aquamarijn worden gevormd. Topaas ontstaat waar veel aluminium en fluor aanwezig zijn.

Cruzeiro-pegmatieten zijn klassieke voorbeelden van gezoneerde pegmatietlichamen. De buitenkant bestaat uit muscoviet, kwarts en veldspaat. De middelste zone bestaat uit kwarts, mikroklien en albiet. In deze zone worden gewoonlijk toermalijnkristallen van edelsteenkwaliteit gevonden. Daarnaast komen ze ook aan de buitenkant van de centrale zone van de pegmatiet voor. Zogenoemde pockets aan de grens van de centrale zone bevatten lepidoliet, melkkwarts, grote mikroklienkristallen en albiet. Regelmatig komen prachtige toermalijnkristallen en ook 1 meter lange spodumeen kristallen in deze pockets voor. Er zijn veel groene, blauw-groene en roze toermalijnkristallen gevonden, sommige 10 tot 25 cm lang. Deze kristallen komen zowel in groepen voor als in vrijstaande kristallen die zijn vastgehecht aan de wand van een pocket. Deze vrijstaande kristallen zijn het meest zeldzaam maar hebben wel de beste edelsteenkwaliteit. In Cruzeiro zijn duizenden edelsteenhoudende pegmatieten bekend. Vele daarvan zijn toermalijnhoudend. De ouderdom van deze gesteenten -en dus ook van de daarin gevonden toermalijnen- wordt geschat op ongeveer 490 miljoen jaar.