Home

Parnassius autocrator

De meeste dieren vermenigvuldigen zich door geslachtelijke voortplanting: er zijn mannelijke en vrouwelijke individuen. Maar een enkele keer hapert het systeem en ontstaat er een individu dat zowel mannelijke als vrouwelijke kenmerken bezit. Een dergelijk individu wordt eengynandromorf genoemd, letterlijk: vrouw-man-gedaante. Er is een breed scala van mogelijkheden. Het ene uiterste is een zogenoemdebilaterale gynandromorf: de ene helft van het lichaam is mannelijk, de andere vrouwelijk. Bij het andere uiterste komt slechts op een enkele plaats een kenmerk van het tegengestelde geslacht voor. Bij soorten met grote uiterlijke verschillen, zoals verschillend gekleurde mannetjes en vrouwtjes, vallen bilaterale gynandromorfen natuurlijk direct op. Zulke individuen zijn heel zeldzaam. Ze zijn te vergelijken met een misdruk, een technisch foutje. Een gynandromorf is overigens iets anders dan een hermafrodiet. Zo'n 'kruising' tussen de Griekse godHermes en godinAphrodite is functioneel volledig mannelijk en vrouwelijk tegelijk. Deze eigenschap komt onder andere voor bij de gewone poelslak en is geen foutje, maar een 'officieel biologisch bouwplan.'

A. 't Hooft
Apollovlinder

Gewild verzamelobject

Gynandromorfen zijn zeldzaam en daarmee gewilde verzamelobjecten. Als ze dan ook nog eens behoren tot een zeldzamesoort, dan kun je zeker van een topstuk spreken. HetNationaal Natuurhistorisch Museum bezit een dergelijk topstuk. Het betreft de apollovlinder, Parnassius autocrator (Avinoff), een dagvlinder die alleen voorkomt op enkele schaars begroeide berghellingen boven drieduizend meter in het uiterste noord-oosten vanAfghanistan en het aangrenzende deel vanPamir in Tadzjikistan. Dit gebied is altijd zeer moeilijk toegankelijk geweest en dus komen maar weinig exemplaren van deze soort in collecties voor. Er is slechts ÚÚn gynandromorf bekend: het exemplaar in het Nationaal Natuurhistorisch Museum. Het werd in1936 verzameld in Afghanistan. Het exemplaar werd destijds beschouwd als de meest waardevolle vlinder van hetPalaearctische Gebied dat Europa en niet-tropisch AziŰ omvat. Gezien de huidige politieke verhoudingen is het onwaarschijnlijk, dat binnen afzienbare tijd nieuwe exemplaren van deze soort in het betreffende gebied verzameld worden.

In bewaring gegeven

De gynandromorfe vlinder behoort tot de unieke Collectie-Eisner. Eisner woonde in het oosten van het vooroorlogse Duitsland, waar hij een handelsfirma dreef. Hij was zo geboeid door apollovlinders dat hij er door aankoop, ruil en verzamelen in de Alpen een unieke collectie van bijeenbracht. Voor de oorlog vluchtte hij met gezin Ún collectie naar Nederland. Toen de oorlog later ook ons land bereikte, dook hij onder en gaf hij zijn collectie in bewaring en later ten geschenke aan het toenmalige Rijksmuseum van Natuurlijke Historie. Na de oorlog breidde hij zijn collectie verder uit tot de grootste op dit gebied ter wereld. Eisner overleed in1981, maar nog steeds komen onderzoekers uit Europa, Noord-Amerika enJapan naar het museum om materiaal uit zijn unieke collectie te raadplegen.

Niet alleen curieus

Gynandromorfen zoals de apollovlinder van Eisner zijn in de eerste plaats curieus. Maar zoals een ziekte ons ook wat kan leren over het functioneren van een gezond lichaam, zo kan een gynandromorf wat vertellen over de ontwikkeling van mannelijke en vrouwelijke kenmerken. De afwijking ontstaat gewoonlijk door een verkeerde verdeling van heterfelijk materiaal tijdens de celdelingin het ontwikkelende embryo. Hoe eerder dit optreedt, des te groter is het deel van het lichaam dat er door be´nvloed wordt. Voor onderzoek aan dergelijke fouten in de chromosomen is droog museummateriaal ongeschikt. Het materiaal moet in een speciale conserveringsvloeistof bewaard zijn om nog voor genetisch onderzoek te kunnen dienen. Droog museummateriaal kan wel een goede indicatie geven over het optreden van het verschijnsel bij verschillende diergroepen.