Wat is barnsteen?

Dennenboom bloedt hars. Foto © C. Ros

Close up hars. Foto © C. Ros

Barnsteen is in feite niets anders dan fossiele hars. Hars is een goedje dat bomen uitscheiden om beschadigingen of wonden te dichten. Hier kennen we hars vooral van naaldbomen, maar sommige tropische loofbomen kunnen ook hars afscheiden. De meeste hars die in een bos aan bomen kleeft of op de grond is gevallen, verdwijnt na verloop van tijd. Dit komt doordat de zuurstof uit de lucht de hars oxideert. Als de hars echter van lucht wordt afgesloten (bijvoorbeeld doordat het in water terechtkomt), dan heeft het een kans te fossiliseren tot barnsteen. En als er dan in de tussentijd een insect, een spin of een bloem in de kleverige hars verstrikt is geraakt, fossiliseert die gewoon mee.

barnsteen met insecten

Van hars tot barnsteen

De chemische omzetting van hars tot barnsteen valt uiteen in twee fasen. In de eerste fase vormen sommige moleculen in de hars lange ketens. Tussen deze ketens zitten nog allerlei oliën gevangen. Deze tussenfase is vooral bekend van een aantal tropische harsen en wordt copal genoemd. Copal is doorgaans slechts enige duizenden tot tienduizenden jaren oud. In de tweede fase verdwijnen de oliën en krijgt barnsteen zijn harde vorm. Uiteraard is het van belang dat er gedurende dit hele proces geen lucht bij de hars/barnsteen kan komen. Zelfs als de barnsteen uiteindelijk is gevormd, kan het nog door zuurstof worden aangetast. Dat is ook de reden waarom oude barnstenen sieraden na verloop van tijd dof worden.

Veruit de meeste barnsteen die gevonden wordt is jonger dan 100 miljoen jaar. Eén van de bekendste vindplaatsen is de Baltische Oostzeekust. Na een flinke storm spoelen daar vaak stukken barnsteen aan.

Magische steen

Barnsteen heeft altijd een belangrijke mythische aantrekkingskracht gehad. De oude Grieken en Romeinen meenden zelfs dat barnsteen een zekere genezende werking had. Deze verhalen komen waarschijnlijk voort uit een bijzondere eigenschap van barnsteen: als we er over heen wrijven, wordt barnsteen statisch. Pas veel later ontdekte men, dat ook andere materialen statisch gemaakt konden worden. Desalniettemin is ons woord 'elektriciteit' afgeleid van het Griekse woord voor barnsteen ('elektron').