Wanneer ontstonden de eerste reptielen?

Reptielen, zoogdieren en vogels worden samen wel de amnioten genoemd. Deze naam verwijst naar het ei van deze dieren. Dat ei wordt gekenmerkt door een aantal membranen die zorgen voor de gasuitwisseling en de bescherming van het jong. Het ei van amfibieën daarentegen biedt slechts weinig bescherming. Verreweg de meeste amfibieën moeten hun eieren in water leggen. Amnioten kennen die beperking niet. De beschermende membranen zorgen ervoor dat zij hun eieren op het land kunnen leggen. De overgang van amfibie naar reptiel, de meeste primitieve amnioot, is dan ook een belangrijke stap in de verovering van het land.

De oudste reptielen

Helaas blijven eieren fossiel slechts zelden bewaard. We hebben dus andere kenmerken nodig om de eerste reptielen van hun amfibievoorouders te kunnen onderscheiden. Dat is niet eenvoudig, want de skeletten van de eerste reptielen lijken nog sterk op die van hun voorouders.

Over het algemeen is men het er over eens dat Hylonomus ('bosmuis') het oudste bekende reptiel is. Het diertje, dat slechts 10 centimeter lang was, stamt uit het Midden Carboon, zo'n 320 miljoen jaar geleden. De vindplaats van de fossielen is opvallend: de dieren zijn met name gevonden in holle boomstronken van de schubboom Sigillaria. De bomen waren bij een overstroming grotendeels bedekt door een laag sediment. Door regenval rotte het midden van de boom weg. Dieren die in deze holte gevangen werden, konden niet meer wegkomen. Bij een volgende overstroming vulde de holte zich met modder en zo kon het gevangen dier fossiliseren.

Mogelijke voorouders

Aan de scherpe tanden van Hylonomus en verwante vormen valt af te lezen, dat de eerste reptielen insecteneters waren. Doordat ze niet afhankelijk waren van de nabijheid van water, konden ze op de hoger gelegen gronden op jacht gaan naar insecten en andere geleedpotigen. Er waren ook amfibieën die er een soortgelijke levenswijze op nahielden. Sommige van deze amfibieën behoren tot een groep met de verwarrende naam Microsauria (= kleine hagedissen).

Daarnaast kennen we ook de Anthrocosauria (steenkoolhagedissen). Tot deze laatste groep behoorde Gephryostegus, een amfibie dat een goed beeld geeft hoe de voorouders van de reptielen eruit gezien kunnen hebben. Het skelet van de anthrocosauria wijkt slechts op details af van dat van de reptielen uit zijn tijd. Toch kan Gephryostegus niet de voorouder van de amfibieën zijn. Het dier leefde in het Late Carboon, en is dan ook jonger dan Hylonomus.