Home

Wanneer verschenen de eerste mensen op aarde?

De eerste vertegenwoordigers van onze soort, Homo Homo sapiens, verschenen zo'n 125.000 jaar geleden. De oudst bekende mensachtigen zijn ruim vier miljoen jaar oud.

De vraag "Wanneer verschenen de eerste mensen op aarde?" is niet gemakkelijk te beantwoorden. Want wat bedoelen we precies met 'mensen'? In de eerste plaats denken we dan aan onze eigen soort, Homo sapiens. Maar binnen het geslacht Homo zijn ook nog andere soorten bekend, die we meestal ook als mens aanduiden (Java Mens, Peking Mens). We kunnen de vraag dus ook interpreteren als: "Wanneer verschenen de eerste vertegenwoordigers van het geslacht Homo op aarde?" Daarmee wordt ťťn van de meest brandende wetenschappelijke vragen op het gebied van de fossiele mens aangeroerd, namelijk hoe je Homo kunt onderscheiden van andere mensachtigen.

Pithecanthropus
Pithecanthropus

Australopithecus

De oudst bekende mensachtige is Australopithecus anamensis. Deze vorm werd in 1995 beschreven aan de hand van fossielen uit het noorden van Kenia. Australopithecus anamensis leefde zo'n 4 miljoen jaar geleden. Het is de oudste in een reeks van Australopithecinen. Inmiddels zijn een stuk of zes van dergelijke aapmensen bekend. Deze wezens liepen rechtop, maar hadden een herseninhoud die te vergelijken is met die van mensapen. De bekendste Australopithecus vondst is een incompleet skelet dat in EthiopiŽ gevonden is en dat bekend geworden is onder de naam Lucy.

De herseninhoud wordt over het algemeen gebruikt als het criterium om Australopithecinen van Homo te onderscheiden. Vanaf het moment dat de herseninhoud begint toe te nemen, spreekt men van Homo. Die toename van de grootte van de hersenen lijkt zo'n 2 miljoen jaar geleden te zijn begonnen.

De handige mens

Over het algemeen beschouwt men Homo habilis (de handige mens) als eerste echte mens. De eerste resten van Homo habilis werden gevonden op een plek, waar ook veel primitieve stenen werktuigen lagen. Men nam aan dat deze mens de maker van deze werktuigen was. Vandaar ook de naam 'handige mens'. Homo habilis verschilde dus, zo dacht men, zowel biologisch (grotere herseninhoud) als cultureel (het gebruik van werktuigen) van zijn voorouders.

Inmiddels zijn er ook werktuigen bekend, die veel ouder zijn dan 2 miljoen jaar. Daarmee is duidelijk geworden dat Australopithecinen ook werktuigen maakten en valt het culturele verschil dus weg. Het biologische verschil is miniem (de herseninhoud van Homo habilis is circa 650 kubieke centimenter, dat van Australopithecinen ongeveer 600 kubieke centimenter). Datzelfde geldt voor de andere vroege Homo soort, Homo rudolfensis die maar iets jonger is dan Homo habilis. Desondanks worden beide vormen algemeen als echte mensen aanvaard.

Grotere hersenen

De oudste mens(achtige) waarbij duidelijk de grootte van de hersenen is toegenomen, is Turkana Boy, een skelet van 1,7 miljoen jaar oud dat tot de soort Homo ergaster wordt gerekend. Homo ergaster wordt gezien als de voorouder van een Aziatische groep mensen (Homo erectus) en van Homo heidelbergensis, een vorm die mogelijk leidde tot onze eigen soort, Homo sapiens. In 1997 werden de oudste menselijke resten van Europa (circa 800.000 jaar oud) beschreven als een aparte soort, Homo antecessor. Volgens de wetenschappers die deze vondsten beschreven is Homo antecessor waarschijnlijk de voorouder van de moderne mens. De oudste Homo sapiens fossielen waarvan we een goede datering hebben, komen uit Zuid-Afrika. Ze zijn 120.000 jaar oud. In IsraŽl zijn bij Jebel Qafzeh fossielen gevonden van de moderne mens, die 100.000 jaar oud zijn.