Home

Wat is platentektoniek?

De aarde is een actieve planeet. Sommige van haar activiteiten zijn ronduit spectaculair te noemen: denk maar aan aardbevingen en uitbarstende vulkanen. Van andere merken we minder: zo wordt de Himalaya steeds hoger en bewegen Europa en Amerika langzaam uit elkaar. Al deze activiteiten staan direct met elkaar in verband.
De aarde in stukken

Het buitenste starre korstje van de aarde (de lithosfeer) is enkele kilometers tot meer dan honderd kilometer dik. Het bestaat niet uit één geheel, maar uit een aantal grote stukken, die we platen noemen. Deze platen zijn samengesteld uit continentale korst en oceanische korst, en ze zijn constant in beweging. Ze verschuiven langzaam ten opzichte van elkaar, met hooguit een paar centimeter per jaar. Maar dit trage geschuifel zorgt wel voor een heleboel activiteit aan het aardoppervlak. Er zijn nu zeven grote platen en een aantal kleinere. Sommige gaan uit elkaar terwijl andere juist tegen elkaar botsen. Miljoenen jaren geleden vormden alle continentale platen één geheel, later Pangea genoemd.

Moeder aarde blijft van binnen bewegen

Als we een grote pan soep boven een gaspitje langzaam verwarmen, komt er na een tijdje beweging in de soep. Middenin komt de hete brij omhoog, stroomt uit naar de buitenkant, koelt af en gaat weer naar beneden. Er is een zogenoemde 'convectiestroming' ontstaan. Binnenin onze aarde gebeurt hetzelfde. Onder de lithosfeer ligt de aardmantel. Deze bestaat niet uit starre gesteenten maar uit een heet, zeer viskeus, stroperig geheel. Door de hitte van de aardlagen eronder ontstaan trage convectiestromen in de mantellaag. De platen van de lithosfeer drijven op die mantel en blijven door de stroming daarin, zelf ook continu in beweging. Hetzelfde gebeurt als we een paar grote croutons op de hete soep leggen. Dit verschijnsel van drijvende platen noemen we platentektoniek.

Scheiden doet lijden

Boven zo'n warmer opstijgend gedeelte van de mantel worden twee platen uit elkaar geduwd en kan één oudere plaat zelfs openbreken. Op deze 'open plekken' kan vervolgens gesmolten gesteente (magma) vanuit de bovenste mantellaag omhoog wellen, waardoor vulkanen op de aardkorst ontstaan. Bij twee uit elkaar geduwde platen vormt zich zo een 'spreidingsrug'. Op zo'n spreidingsrug ontstaan veel vulkanen, er wordt nieuwe oceanische korst gevormd en de twee platen gaan langzaam verder uit elkaar. Een voorbeeld hiervan is de Mid-Atlantische rug bij IJsland, op de grens tussen de Noord-Amerikaanse plaat en de Euraziatische plaat. Wanneer twee platen met continentale korst op elkaar botsen kunnen zich grote bergketens vormen omdat de gesteenten worden samengedrukt en omhoog geperst. De Alpen en de Himalaya zijn door zo'n botsingen tussen twee platen ontstaan.

Platen kunnen duiken

De gesteenten van een oceanische plaat zijn zwaarder dan die van een continentale plaat. Wanneer deze twee op elkaar botsen, wordt de zware oceanische plaat onder de andere geduwd en duikt naar beneden. De plaatsen op aarde waar dit gebeurt noemen we 'subductiezones'. Hier ontstaan veel aardbevingen door het schoksgewijs verschuiven van de plaatgrenzen. Er komen ook vulkanen voor door smelting van gesteenten zowel in de duikende plaat als in de bovenliggende continentale plaat. Rondom de Stille Oceaan zijn subductiezones, waar de grote Pacifische plaat onder andere platen wegduikt.