Kwarts

Kwarts in het dagelijks gebruik

Kwarts wordt al eeuwenlang gebruikt, bijvoorbeeld in sieraden. Maar tegenwoordig wordt ook heel veel kwarts gebruikt in de elektronica-industrie. Hiervoor zijn heel zuivere kristallen nodig. Soms zijn de kristallen die in de natuur voorkomen groot genoeg, maar vaak bevatten die te veel verontreinigingen of fouten in de kristalstructuur. Daarom worden kwartskristallen voor de industrie gemaakt in laboratoria.

Bergkristal met Rufiel

Kristallen

Kwarts heeft een heel simpele chemische samenstelling. Het is silicium-dioxide, dus een silicium-atoom met twee zuurstof-atomen. Het komt voor in prachtig heldere, kleurloze kristallen, die tientallen centimeters groot kunnen worden. De zeszijdige kristallen hebben soms aan twee kanten een piramide. Dit heet dan een dubbeleinder. Meestal zitten de kristallen echter op de wand van een gesteente. Dan zit er dus maar aan één kant een piramide. Kwarts komt in bijna alle soorten gesteenten voor, magmatisch in granietachtige gesteenten en metamorf in gneisen en kwartsieten. Ons Nederlandse strandzand bestaat voor het grootste gedeelte uit kwarts. Omdat kwarts erg hard is (7 op de schaal van Mohs), blijft het vaak alleen over, wanneer bijvoorbeeld een graniet verweert. De veldspaten en andere mineralen zijn dan al totaal verdwenen en de kwarts blijft over.

Heel kleine kristallen

In de groep van de kwartsen hoort ook een aantal variëteiten die bestaan uit heel kleine kristalletjes. De bekendste hiervan is de agaat. Agaat wordt vaak gevormd in holten in vulkanische gesteenten, net als geoden. Op de wanden van de holte worden piepkleine kwartskristalletjes afgezet. Laagje voor laagje wordt afgezet, tot de holte helemaal opgevuld is. Bij ieder laagje kan de chemische samenstelling net iets van de vorige afwijken. Daardoor krijgt elk laagje een andere kleur. Zo ontstaat een ringenpatroon van allemaal verschillend gekleurde laagjes. Een volgroeide agaat wordt vaak in plakken gezaagd. In zo'n plak agaat zijn de in elkaar liggende gekleurde ringen heel mooi te zien. Andere vormen van microkristallijne kwarts zijn chalcedon en de rode jaspis.

Verschillende kleuren

Behalve het kleurloze kwarts, dat ook wel bergkristal wordt genoemd, kunnen kwartsen allerlei kleuren hebben. Dit komt door verontreinigingen van andere mineralen of kleine hoeveelheden van elementen als ijzer of titaan in de kristalstructuur van de kwarts. Amethist bijvoorbeeld is de paarse variëteit van kwarts. Als amethist wordt verhit, verandert de kleur in bruingeel. Soms wordt deze steen verkocht als citrien, de gele vorm van kwarts, maar echt citrien is veel zeldzamer en dus duurder. Verder zijn er ook nog het roze rozenkwarts, groene aventurijn en bruine rookkwarts. Deze laatste wordt ook wel morion genoemd als hij heel donker, bijna zwart, is.

Wetenswaardigheden

De kristallen bollen van waarzeggers werden uit heel heldere, pure kwartskristallen gemaakt. Zo'n bol was natuurlijk heel kostbaar. Een groot kwartskristal is zeldzaam en dan moest er ook nog een mooie gladde bol uit worden geslepen. De oude Grieken dachten dat kwarts ijs was, dat nooit meer kon ontdooien (krystallos = ijs).