Home

Economie: ook apen handelen met elkaar

In veel opzichten zijn apen net als mensen. Net als wij vertonen ze economisch gedrag: ze handelen, ze zijn berekenend en ze maken hun koopwaar duurder als er veel vraag naar is. Onderzoekers van de Universiteiten van Tilburg en Straatsburg (Frankrijk) ontdekten dat het economisch gedrag van apen precies voldoet aan de regels en wetmatigheden van de menselijke markt.

Volgens de theorie van Charles Darwin is evolutie het gevolg van competitie. Als individuen strijden om eten, om een partner of om ruimte, dan wint de sterkste. Die krijgt dan uiteindelijk de meeste nakomelingen. Volgens die theorie zou je verwachten dat individuen zich altijd egoÔstisch gedragen: dat is immers direct in hun eigen belang.

'Toch zie je vaak dat mensen en ook dieren onderling samenwerken,' zegt Cťcile Fruteau, die tot voor kort onderzoek deed aan de Universiteit van Tilburg maar nu in Straatsburg werkt. Fruteau deed maandenlang onderzoek aan twee soorten apen in Afrika: vervets een soort groene meerkat en roetmangabeys. 'Deze apen verlenen elkaar vaak gunsten,' vertelt Fruteau. 'Ze delen bijvoorbeeld voedsel of ze vlooien elkaar. Waarom zouden ze dat doen als ze alleen maar elkaars concurrenten zijn?' Een mogelijke verklaring, zo legt ze uit, is dat individuen elkaar helpen omdat ze familie van elkaar zijn. Door een familielid te helpen, vergroten ze de overlevingskans van dat familielid, en daardoor helpen ze ook het voortbestaan van hun eigen genen. Ze delen immers genen met dat familielid.††

Populair, dus duur

Dat kan echter niet het hele verhaal zijn. Ook dieren die geen familie van elkaar zijn, helpen elkaar. 'Er is een theorie die stelt dat dieren elkaar helpen omdat ze ervan uitgaan dat anderen hen vervolgens ook zullen helpen,' vervolgt Fruteau. 'Dit heet wederzijds altruÔsme. Maar daar is nog nooit enige aanwijziging voor gevonden. Bovendien: bij apen is de groep vaak zo complex dat ze onmogelijk bij kunnen houden wie bij wie in het krijt staat.'

Fruteau en haar twee begeleiders, prof.dr. Ronald NoŽ (Straatsburg) en prof.dr. Eric van Damme (Tilburg), proberen de samenwerking op een andere manier te verklaren. Prof. NoŽ is een primatoloog een apendeskundige en prof. Van Damme is een econoom. 'Apen vertonen economisch gedrag,' zegt Fruteau. 'Ze begeven zich als het ware op een biologische markt. We gebruiken voor de apen de term 'markt' omdat de waarde van de handelswaar afhangt van vraag en aanbod. Iets wat populair of schaars is, is duurder dan iets wat niemand wil hebben, of wat volop aanwezig is.'†

Vlooien

Wat is dan die handelswaar in de apenwereld? Welke 'goederen en diensten' worden er verhandeld? 'Een interessant voorbeeld is vlooien,' zegt Fruteau. 'De ene aap vlooit de andere, en in ruil daarvoor krijgt hij zelf een vlooibeurt. Of hij mag meeŽten, met diegene vrijen, of even de baby vasthouden.' Het vasthouden van babys is een populaire activiteit onder apenvrouwtjes. Ze willen zo graag een baby vasthouden dat ze daarvoor willen 'betalen' door de moeder van de baby te vlooien. 'Een baby vasthouden is 'duurder' dan vlooien,' vertelt Fruteau. 'Het vlooien moet dus langer duren dan het vasthouden van de baby. En het vasthouden is 'duurder' naarmate er minder babys in de groep zijn.'

De waarde van het vlooien, en van alle andere 'handelswaar', is niet constant. 'Als de mannetjes in de groep in de meerderheid zijn,' zegt Fruteau, 'dan zullen zij de vrouwtjes vlooien, in de hoop dat die vrouwtjes hen zullen kiezen als partner. Maar als de mannetjes schaars zijn, dan zullen het juist de vrouwtjes zijn die vlooien. En de vlooitijd neemt toe naarmate de sekseverhouding meer uit balans is.'

Onderzoekster Cťcile Fruteau onderzocht de prijs van de handelswaar 'vlooien'. Ze zette een kist met appels neer, die de apen zelf niet konden openen. Vanaf een afstandje gebruikte ze een afstandsbediening om de kist te openen. © Ronald NoŽ
Klik op het plusje voor een grotere foto

Schatbewaarder

Fruteau wilde graag een 'prijskaartje' aan de handelswaar kunnen hangen. Daarom voerde ze een slim experiment uit. Ze zette een kist met appels neer, die de apen zelf niet konden openen. Vanaf een afstandje, buiten het gezichtsveld van de apen, gebruikte ze een afstandsbediening om de kist te openen. Maar alleen wanneer ťťn bepaald vrouwtje de kist aanraakte. 'Het is bekend dat bij apen de rangorde in de groep heel belangrijk is,' zegt Fruteau. 'Ik koos expres een laaggeplaatst vrouwtje als 'schatbewaarder'. Zij was dus de enige die de kist kon openen. De andere apen hadden niet veel tijd nodig om uit te vinden dat dit vrouwtje een speciale gave had. Al snel begonnen ze dat vrouwtje te paaien. Ze gingen haar vlooien, in de hoop dat ze de kist voor hen zou openen. En dat deed ze dan, na een tijdje.'††
Onderzoekster Cťcile Fruteau onderzocht de prijs van de handelswaar 'vlooien'. Ze zette een kist met appels neer, die de apen zelf niet konden openen. Vanaf een afstandje gebruikte ze een afstandsbediening om de kist te openen. © Ronald NoŽ
Klik op het plusje voor een grotere foto

Op een bepaald moment koos Fruteau een tweede vrouwtje, dat de kist ůůk kon openmaken. Nu waren er dus twee 'schatbewaarders', die met elkaar concurreerden om vlooitijd door de andere apen. 'Het werkte net zoals een supermarkt,' zegt de biologe. 'Er was meer aanbod, dus de prijs was lager. Elk vrouwtje werd nu nog maar half zo lang gevlooid, vergeleken met de vlooitijd toen er nog maar ťťn 'schatbewaarder' was. Dat was echt fascinerend. De apenmarkt volgde precies dezelfde wetmatigheden als onze menselijke economie.'†
Onderzoekster Cťcile Fruteau onderzocht de prijs van de handelswaar 'vlooien'. Ze zette een kist met appels neer, die de apen zelf niet konden openen. Vanaf een afstandje gebruikte ze een afstandsbediening om de kist te openen. © Ronald NoŽ
Klik op het plusje voor een grotere foto

Grappige dingen

Fruteau deed haar onderzoek aan apen in het wild. Ze bestudeerde de roetmangabeys in het regenwoud van Ivoorkust en de vervets op de savanne in Zuid-Afrika. 'Het kostte wel wat tijd voordat ze aan mijn aanwezigheid gewend waren,' vertelt ze. 'Bij de apen in het regenwoud was dat extra lastig. Ze probeerden me steeds voor de gek te houden. Dan verdwenen ze plotseling, en moest ik lang wachten of zoeken voor ik ze weer terugvond. Maar dat werd na een tijdje makkelijker.' Fruteau moest de apen voortdurend volgen in hun regenwoudterritorium van wel zeven vierkante kilometer. 'Dat was zwaar,' zegt ze. 'Soms ben je moe en gespannen en doen de apen niet wat jij wilt dat ze doen. Maar dan realiseer je je weer dat je eigenlijk boft dat je ze van zo dichtbij mag observeren. Ze zijn geweldig, en ze doen allemaal grappige dingen. Soms zie je een groep rond een meertje: de kinderen springen van de ene liaan naar de andere, terwijl de moeders elkaar vlooien en een oogje in het zeil houden. Het is net een menselijke familie bij het zwembad.'
Groene meerkatten leven in groepjes op de savanne. Ze eten voornamelijk bladeren, bloemen en gom van acacia's. In de groepen zijn de vrouwtjes meestal de baas. © Ronald NoŽ
Klik op het plusje voor een grotere foto

Meer informatie:

Website van Ronald NoŽ (in het Engels) over het principe van de biologische markt

Artikel van Ronald NoŽ over de biologische markt op Kennislink.