Home

Samen afspraken maken over het milieu - of liever niet?

Een beter milieu begint bij jezelf... Maar niemand heeft zin om zich als enige op te offeren. Gelukkig maken we daarom met zijn allen afspraken. Milieu-economen in Tilburg doen onderzoek naar hoe zulke afspraken ontstaan. De afspraken blijken net zoals diersoorten te evolueren: alleen de afspraken die zijn 'aangepast' aan de omstandigheden, zijn succesvol. Maar ook het milieugedrag zélf volgt de regels van de evolutie. Mensen maken namelijk keuzes die voor henzelf het gunstigst zijn. Ook al zijn die voor de groep ongunstig. 

'Samenwerken is eigenlijk helemaal niet natuurlijk,' stelt dr. Daan van Soest, milieu-econoom aan de Universiteit van Tilburg. 'Je komt als individu het verst als je je asociaal gedraagt. Maar toch werken mensen samen, bijvoorbeeld op het gebied van milieubescherming. Ze maken afspraken, ze straffen en belonen elkaar. Wij zijn benieuwd waarom ze dat doen. Waarom ze zich niet alleen maar met zichzelf bemoeien.' De economen bestuderen hoe de afspraken die mensen maken, samenhangen met de omstandigheden, en hoe ze in de loop van de tijd veranderen. In die zin onderzoeken de economen een vorm van evolutie: de evolutie van afspraken.  

De weide delen 

Stel je eens de volgende situatie voor. Een dorp heeft een gemeenschappelijke weide, ook wel meent genoemd. Als iedere boer op die meent twee koeien laat grazen, dan blijft het gras gezond. Bij een groter aantal koeien zou de meent overbegraasd raken: het gras kan zich niet goed herstellen, er komen kale plekken en uiteindelijk kunnen er steeds minder koeien grazen. Voor het dorp als geheel is het dus het beste als iedere boer zich keurig aan de afspraak houdt: twee koeien op de meent, en niet meer.  
koeien
Klik op het plusje voor een grotere foto

Boer A besluit echter dat hij zich daar niets van aantrekt. Hij laat stiekem drie koeien grazen. Eén koe extra maakt voor de groep immers geen verschil, maar levert hemzelf veel voordeel op. Maar boer B doet hetzelfde. En boer C, D en E ook. Ze denken allemaal: ik ben gek als ik mij keurig aan de regels houd, want er zijn vast anderen die zich er niet aan houden. Al snel laten alle boeren in het dorp meer koeien grazen dan ze hadden afgesproken. De meent raakt overbegraasd, het gras heeft eronder te lijden, en uiteindelijk sterven er veel koeien. 

Regenwoud kappen 

'Dit is wat we de 'tragedie van het gemeenschappelijk bezit' noemen, ofwel de tragedie van de meent,' zegt Van Soest. 'In werkelijkheid zie je die overal om je heen. De natuur is van ons allemaal, en tegelijkertijd van niemand. Daarom kappen we al het regenwoud, vissen we de oceanen leeg en produceren we teveel broeikasgassen. Iedereen weet dat dat niet moet, maar niemand wil de enige zijn zich opoffert. Bovendien maakt het offer van één individu vrijwel geen verschil.'

Als je zo redeneert, dan zou je verwachten dat niemand zich over natuur en milieu zou bekommeren. 'Toch is dat gelukkig niet helemaal zo,' glimlacht Van Soest. 'In de praktijk zie je toch dat we regels en afspraken maken. Ook al zegt de economische theorie dat samenwerken niet logisch is. Kennelijk hebben mensen toch een soort motivatie in zich om het goede te doen.'

Milieuproblemen anoniem 

Maar met die regels en afspraken is het probleem vaak niet opgelost. Er zijn altijd mensen die de regels overtreden: dat is immers de 'tragedie van het gemeenschappelijke bezit'. Waarom werken bepaalde afspraken wel en andere niet? De onderzoekers maken daarbij onderscheid tussen twee soorten afspraken. Allereerst zijn er formele regels, zoals wetten van de Nederlandse overheid of de Europese Unie. Als je je niet aan die wetten houdt, dan volgt er een officiële straf, bijvoorbeeld een boete. En dan zijn er informele afspraken: normen of regels van goed fatsoen die bijvoorbeeld gelden in een familie of een dorp. 'Vaak werken die afspraken beter dan de officiële wetten,' merkt Van Soest op. 'Mensen houden zich aan die afspraken uit verantwoordelijkheidsgevoel, of plichtsbesef.

Terwijl ze zich aan wetten houden omdat ze bang zijn voor straf. Maar omdat er altijd een kans is dat je niet gepakt wordt als je iets verkeerds doet, zullen er altijd mensen zijn die wetten overtreden. Zeker als de boete relatief laag is.' 'De moeilijkheid,' zo zegt Van Soest, 'is dat veel milieuproblemen zó groot zijn dat ze niet binnen het dorp of de familie kunnen worden opgelost. Mensen voelen zich wat het milieu betreft anoniem, en schamen zich niet zo snel voor hun gedrag.'    
politie
Klik op het plusje voor een grotere foto

Eerlijke prijs 

'Boetes,' zo merkt Van Soest op, 'kunnen er ook voor zorgen dat mensen zich juist slechter gaan gedragen.' Hij geeft een voorbeeld om dit uit te leggen. Ouders die hun kind naar een crèche brengen, moeten hun kind vaak vóór zes uur s avonds ophalen. Doen ze dat niet, dan moet de crècheleidster na sluitingstijd langer op haar werk blijven om op de ouders te wachten. Daar voelen ouders zich schuldig over, dus doen ze hun best om hun kind op tijd op te halen. Ook al moeten ze daarvoor hun eigen werk onderbreken. Omdat het soms wel eens fout gaat, is er een proef bedacht waarbij ouders een boete kregen als ze hun kind niet op tijd ophaalden. Maar dat bleek helemaal niet te helpen. In tegendeel: steeds meer mensen haalden hun kind te laat op. Waarom? Omdat ze de boete zagen als een eerlijke prijs. Ze betaalden graag die boete om daarmee iets meer tijd te 'kopen'. En ze voelden zich niet meer schuldig tegenover de crècheleidster: ze betaalden er toch extra voor? 

Boetes werken niet 

'Precies hetzelfde zie je in het milieugedrag van mensen,' zegt Van Soest. 'Als je mensen een boete geeft als ze hun afval niet scheiden, zullen ze minder hun best doen. Zon boete heeft dus juist niet het effect dat je hoopt. Op dezelfde manier denk ik dat die extra milieubelasting op vliegtickets niet gaat helpen. Dat wil zeggen, ik denk dat mensen er niet minder door gaan vliegen. Eerder meer.' Boetes zijn dus niet de oplossing. Dat vertellen wetenschappers zoals Van Soest dan ook aan politici. Het werkt veel beter, zo concludeert hij, als je mensen aanspreekt op hun plichtsbesef. Geef mensen de boodschap mee dat hun 'meent' eronder lijdt als zij zich niet aan de afspraken houden.  
vliegtuig
Klik op het plusje voor een grotere foto

En dat ze daar zélf op den duur de dupe van zullen worden. Want alleen dan zullen mensen, zoals de evolutie dat voorschrijft, de beslissingen nemen die de uiteindelijke kans op overleving het grootste maken. Maar hoe je die boodschap overbrengt? Van Soest weet het niet. 'Als burger maak ik me er veel zorgen over,' zegt hij, 'maar als econoom vind ik het stiekem wel interessant dat mensen zich vanuit de evolutie gezien niet altijd verstandig gedragen.'  

Lees meer over de tragedie van het gemeenschappelijke bezit, met links naar extra informatie.

Test je milieukennis!