Home

Wetenschappelijk onderzoek: het Nederlands Polair Programma

Als zeevarende natie is Nederland al eeuwenlang†betrokken bij de poolgebieden. De naam Barentsz Zee herinnert aan de heroÔsche overwintering in 1596-1597op Nova Zembla van Willem Barentsz. en zijn metgezellen, die probeerden om de noord naar AziŽ te varen. Antarctica is volgens recent historisch onderzoek waarschijnlijk in de zeventiende eeuw door kapiteins van de VOC ontdekt.

Klimaatonderzoek

De poolgebieden en de aangrenzende zeeŽn spelen een buitengewoon belangrijke rol in de mondiale kringloop van lucht en water en daardoor†in het klimaat op aarde.

IJskern van ijsboring op Antarctica (AWI, Bremerhafen)


Het klimaatonderzoek in Antarctica heeft verschijnselen als het ozongat ontdekt; boringen in de ijskappen van het noord- en zuidpoolgebied geven ons een inzicht in het klimaat tot enkele honderdduizenden jaren geleden. Dit inzicht is belangrijk voor het begrijpen van het huidige klimaatsysteem. Nederland is actief betrokken bij de internationale samenwerking om het milieu in de wereld, de stabiliteit van het klimaat en de kwaliteit van de wereldzeeŽn te beschermen en is daarom uiteraard betrokken bij de antarctische en arctische samenwerking.

Nederlands Polair Programma

Antarctica is het enige grondgebied op aarde dat niet onder de onbetwiste soevereiniteit van een land valt; voor zover er sprake is van bestuur wordt dit geregeld in het Antarctisch Verdrag dat in 1959 gesloten is. Er zijn op het ogenblik 27 landen stemhebbende ("consultatieve") partij bij het verdrag. Nederland heeft, in tegenstelling tot bijvoorbeeld BelgiŽ, geen grote rol gespeeld in de exploratie van het antarctisch continent in de negentiende en het begin van de twintigste eeuw. Ons land is pas in 1967 toegetreden tot het Antarctisch Verdrag en heeft in 1990 op grond van het inmiddels opgebouwde antarctisch onderzoeksprogramma de status van consultatieve partij verworven.

Nederland is geen arctische staat, maar Nederlanders zijn al eeuwen actief in het noordpoolgebied. Namen als Barentsz Zee en Jan Mayeneiland herinneren hieraan. In de in 1998 opgerichte Arctische Raad, waarin de acht arctische landen en de arctische inheemse volkeren verenigd zijn, heeft Nederland vanaf het begin als waarnemer geparticipeerd.†De Nederlandse positie als consultatieve partij bij het Antarctisch Verdrag en als waarnemer in de Arctische Raad hangt voor een groot deel af van de kwaliteit en continuÔteit van de Nederlandse onderzoeksinspanningen in de antarctische en arctische gebieden.

Het Nederlandse polaire onderzoeksprogramma heeft maar een beperkte omvang† maar het staat internationaal hoog aangeschreven.† Het Nederlands Polair Programma heeft een jaarlijks budget van ca. Ä 1,6 miljoen en wordt gefinancierd door de Ministeries van Buitenlandse Zaken, Verkeer en Waterstaat, Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer en Landbouw, Natuur en Voedselveiligheid en de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek.

Antarctisch onderzoek

Binnen het Antarctisch-Verdragssysteem is de Nederlandse positie uniek: Nederland is het enige land dat de status van consultatieve partij bij het Antarctisch Verdrag heeft verworven zonder een eigen (permanent) onderzoeksstation.†In plaats daarvan werkt het Nederlandse programma structureel samen met Duitsland (Alfred Wegener Institute for Polar and Marine Research) en Groot BrittaniŽ (British Antarctic Survey). Voor een vaste bijdrage per jaar (die beduidend lager is dan het opbouwen en onderhouden van een station op Antarctica) wordt gebruik gemaakt van stations, schepen, vliegtuigen en helikopters van deze landen. Daarnaast is er ook samenwerking met landen als AustraliŽ en Zweden.

Onderzoeksstation op Antarctica (AWI, Bremerhafen)

De vier lijnen in het zuidpoolonderzoek zijn:


1. Glaciologie en klimaat
Het onderzoek naar de Antarctische ijskap en de invloed ervan op de zeespiegelstijging en de mondiale atmosfeer wordt met name uitgevoerd in het kader van het Europese EPICA-project.† De factoren achter de huidige zeespiegelstijging (20 cm per eeuw) worden nog onvoldoende begrepen, en de antarctische ijskap kan essentiŽle data opleveren om deze mechanismen te verklaren.† Twee hoofdthema's zijn de massabalans van de antarctische ijskap en zijn interactie met de zeespiegel, en het onderzoek van ijsboringen.† Het onderzoek wordt gecoŲrdineerd door het Instituut voor Marien en Atmosferisch Onderzoek (IMAU) te Utrecht.

2. Oceanografie
Het onderzoek in deze sector is gericht op de studie van de interactie tussen UV-straling, sporenelementen en micro-organismen in de antarctische oceaan.† De mate waarin de zogenaamde broeikasgassen door de oceaan worden opgenomen is een thema dat ook politiek relevant kan zijn.† Leidende instellingen zijn het Nederlands Instituut voor het Onderzoek der Zee (NIOZ), de Rijksuniversiteit Groningen, Alterra (Texel) en het Interfacultaire Reactor Instituut te Delft.

3. Terrestrische en kustecologie
De invloed van klimaatveranderingen op polaire ecosystemen is bijzonder groot.† Dit is dan ook een van de belangrijke thema's voor het ecologisch onderzoek, dat zich onder andere richt op koolstof- en stikstofcycli in kustwater-,†aardse en limnetische (= zoetwater-)ecosystemen.† Het onderzoek wordt met name uitgevoerd door het Nederlands Ecologisch Instituut (Yerseke en Nieuwersluis) en de VU (Amsterdam).

4. Menswetenschappen
Onderzoek van het Arctisch Centrum te Groningen maakt gebruik van cartografisch archiefmateriaal om de ontwikkeling van de antarctische ijskap na te gaan.† Verder heeft juridisch onderzoek plaats naar de bescherming van het antarctische milieu door de Universiteit Utrecht en is het de bedoeling 'integrated assessment' te laten plaatshebben van complexe problemen als toerisme door ICIS (Maastricht).

Bevoorrading van onderzoeksstation op Antarctica (AWI, Bremerhafen)

Arctisch onderzoek

Er wordt al meer dan 125 jaar door Nederlandse wetenschappers onderzoek gedaan in het noordpoolgebied. Een recente inventarisatie leert dat momenteel vanuit Nederland geologisch, fysisch geografisch, oceanografisch, klimatologisch, biologisch, ecologisch, medisch, antropologisch, archeologisch, historisch en taalkundig onderzoek in het arctisch gebied wordt gedaan.

De vier lijnen in het noordpoolonderzoek zijn:


1. De rol van het noordpoolgebied in het mondiale klimaatsysteem
Dit betreft onder andere onderzoek van de massabalans (afsmelten/aangroeien) van de Groenlandse landijsmassas en de relatie met het zeeniveau.

2. De rol van de noordpool in mondiale biologische systemen
Bijvoorbeeld onderzoek naar de West-Europese trekvogelpopulaties (vogels broeden zomers in het poolgebied en overwinteren o.a. in Nederland), maar ook de invloed van klimatologische veranderingen (het broeikaseffect, het ozongat) op arctische vegetatie.


3.†De rol van het noordpoolgebied in mondiale biogeochemische kringlopen
†Hierbij gaat het bijvoorbeeld om de nutriŽnten(voedsel)-kringlopen van arctische vegetatie.

4. De mens in het arctische systeem
Dit betreft antropologisch en historisch onderzoek gericht op de inheemse volkeren als op de exploratie en exploitatie van het noordpoolgebied door de West-Europese volkeren.

Bezoek de website van NWO voor meer informatie over het Nederlands Polair Programma.

Auteur: drs. Michael J.M. van der Meer (Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek)