Home

Het Carboon

Door een nieuwe zeespiegelstijging in het Vroeg-Carboon verdronk het zuidelijk deel van het Old Red Continent. In het nieuwe kustgebied, nu midden op de Noordzee, ontstonden omvangrijke deltasystemen met kustmoerassen. Het ondiepe zeegebied rondom het Londen-Brabant Massief en het Krefeld Hoog bleef buiten bereik van deze deltas, zodat daar kalksteen (calciumcarbonaat) kon neerslaan. Toen de zeespiegel weer daalde aan het eind van het Vroeg-Carboon, kwamen delen van deze kalkplateaus boven water te liggen en werden ze blootgesteld aan erosie en karstvorming.

Tijdsindeling van het Carboon in Nederland. Hierbij is onderscheid gemaakt tussen de wereldwijde en de in West-Europa gangbare tijdstratigrafie (kolommen 3 en 4) © TNO-NITG

In het Laat-Carboon naderde Gondwana onze streken vanuit het zuiden. De Varistische gebergtevorming kwam daardoor steeds dichter in de buurt van Nederland. Ten noorden van dit gebergte vormde zich een snel dalend en diep bekken, het Varistisch Voordiep. Rivieren vanuit het Varistisch gebergte vulden dit bekken vooral met afbraakmateriaal op. Aanvankelijk, vroeg in het Namurien, waren dit mariene kleien die rijk aan organisch materiaal waren. Later werden dit zandige delta-afzettingen.

Tegen het einde van het Namurien kwamen in het Varistisch Voordiep daling en sedimentatie met elkaar in evenwicht. De zee maakte toen plaats voor laagland. Gedurende het daarop volgende Westfalien lag Nederland, net als nu, vlak boven zee. In een vochtig, tropisch klimaat met rijke vegetaties vormden zich uitgestrekte veenmoerassen. Periodiek overstroomden kleine riviertjes de moerassen of veranderden deze van tijd tot tijd in kleine meren. Kleine fluctuaties in de zeespiegel zorgden ervoor dat een ver verwijderde zee dit lage land relatief vaak overspoelde. Dit cyclische proces van afwisselende veenvorming en overstromingen hield langere tijd aan. De verdergaande daling van de laagvlakte en de telkens voortgaande sedimentatie leidde uiteindelijk tot een zeer dik pakket†steenkoollagen. De gezamenlijke dikte van deze steenkoollagen in het Nederlandse Carboon bedraagt ongeveer honderd meter. Dat betekent dat toen in Nederland in totaal minimaal duizend meter veen moet zijn gevormd.

Paleogeografische kaart van het Namurien. Nederland was deel van het snel dalende Varistische Voordiep. Eerst vulden rivieren vanuit het Varistisch gebergte dit Voordiep vooral met afbraakproducten. Daarna leverde de rivieren vanuit het noorden ook veel sediment, waardoor dit bekken tegen het eind van het Namurien vol raakte en Nederland weer boven water kwam © TNO-NITG

Tegen het eind van het Westfalien nam de rivierinvloed eerst sterk toe, maar nam in het Stefanien, de laatste tien miljoen jaar van het Carboon, weer af. Het hoge Varistische gebergte in het zuiden blokkeerde de aanvoer van vochtige lucht vanuit de zuidelijk gelegen Tethys. Daardoor werd het in onze streken droger en maakten de veenmoerassen plaats voor een dor en droog aride landschap. Gedurende het jongste Carboon, maar vooral in het vroegste Perm, trad in het noordoosten van ons land en het Noordzeegebied lokaal vulkanisme op. Dit gebeurde onder invloed van de allerlaatste fase van de Varistische Orogenese. Afzettingen in het Varistisch Voordiep werden sterk geplooid, kwamen fors omhoog en werden vervolgens geŽrodeerd.

Stengel- en bladafdrukken van Carboonplanten. Linksboven: Sigillaria mamillaris afkomstig van de Reserveschacht Mariadorf; rechtsboven: Pecopteris volkmanni, gevonden op 401 meter diepte in de Staatsmijn Hendrik; linksonder: Mariopteris acuta epeniana, afkomstig uit de Heimansgroeve; rechtsonder: Eusphenopteris cf. obtusiloba, op 546 meter diepte van de Staatsmijn Emma. Alle afgebeelde fossielen zijn afkomstig uit de Jongmanscollectie†© Naturalis

De Carboonflora en -fauna is goed gedocumenteerd dankzij veel vondsten tijdens kolenwinning. In ons land groeiden zegelbomen, reuzenvarens,†reuzenpaardenstaarten en reuzenwolfsklauwen (schubbomen), die 40 meter hoog konden worden. Van de insecten zijn vooral de reuzenlibellen met een vleugelwijdte van 70 centimeter bekend.

Klik hier voor een overzicht van alle perioden uit de algemene geologische tijdschaal.