Home

Zand

Zand is korrelig afbraakmateriaal van gesteenten. We gebruiken het voor zeer veel doeleinden, bijvoorbeeld in beton- en metselmortels, in asfalt, als ophoogmateriaal voor bouwterreinen of wegfunderingen en in bouwstenen. Het Nederlandse zand bestaat meestal uit een mengsel van silt, klei en grind. Zand kan ook schelpen bevatten en organische resten, bijvoorbeeld van bladeren, riet en hout.

Zandkwaliteit

Zand vormt de grondstof voor een groot aantal producten. De kwaliteit van die producten hangt af van de mineralogische samenstelling, grootte en vorm van de zandkorrels. Andere kwaliteitbepalende factoren zijn de aard en hoeveelheid van de bijmengsels. Die zijn op hun beurt weer bepaald door de wijze waarop het zand ooit is afgezet en alles wat het daarna heeft meegemaakt. Rivieren zetten meestal scherp, hoekig zand af, terwijl we op stranden veelal zacht, afgerond zand aantreffen. Naar hun toepassingsgebied onderscheiden we vier zandtypen:

  1. Beton- en metsel zand
  2. Kalkzandsteenzand
  3. Ophoogzand
  4. Zilverzand

Zilverzandgroeve nabij Heerlen © TNO-NITG

Beton- en metselzand

Beton- en metselzand is de gangbare aanduiding voor zanden die geschikt zijn voor toepassing in beton- en metselmortels. Industriezanden hebben echter meer toepassingsmogelijkheden, zoals vloerenzand, asfaltzand, draineerzand, filterzand, straatzand en stukadoorzand. Het jaarlijks gebruik bedraagt in Nederland ongeveer 22 miljoen m3 beton- en metselzand. Natuurlijke zanden met een gemiddelde korrelgrootte van af ongeveer driehonderd micrometer vormen de basis voor beton- en metselzand. Zand voor beton mag maar heel weinig zeer fijn materiaal bevatten. Ook mag er in dergelijk zand niet meer dan 25 procent aan carbonaten, zoals schelpen voorkomen.

Kalkzandsteenzand

Kalkzandsteenzand is bestemd voor de productie van kalkzandsteen als bouwsteen. Het komt van diverse locaties in Nederland en het jaarlijks gebruik bedraagt ongeveer drie miljoen m3. Kalkzandsteenzand moet in de eerste plaats voor minstens 75 procent uit kwarts bestaan. Daarnaast moet het hoekig zijn en een gemiddelde korrelgrootte hebben van 150 tot 420 micrometer. Tot slot moet het relatief schoon zijn: maximaal twee procent van het zand mag uit fijnverdeelde klei-, leem- of humus-deeltjes bestaan.

Ophoogzand

Ophoogzand (of funderingszand) moet goed doorlaatbaar zijn, een dichte pakking hebben en voldoende draagvermogen bieden. Ophoogzand wordt gebruikt voor ophogingen, aanvullingen en funderingen in de wegenbouw, de aanleg van bouwterreinen etc. Ons jaarlijks verbruik bedraagt ruim 50 miljoen m3. Ophoogzand kent geen algemene kwaliteitseisen. In principe is vrijwel elk natuurlijk zand daarvoor bruikbaar. In de praktijk worden alleen fijne zanden gebruikt die niet geschikt zijn voor hoogwaardiger toepassing. In verband met de gewenste verdichting kunnen er maxima gesteld zijn aan de gehalten lutum en silt. Voor het maken van taluds is een enigszins hoekige korrelvorm vereist.

Zilverzand

Zilverzand is uiterst zuiver en kwartsrijk. De hoogwaardige glasindustrie gebruikt het, evenals producenten van televisieschermen en de fijnkeramische en chemische industrie. Zo vinden we zilverzand onder andere terug in wasmiddelen, tandpasta en schuurmiddel. Ons jaarlijks gebruik bedraagt anderhalf miljoen m3, met een aanzienlijke component secundaire vervanging door glas-recycling. De belangrijkste kwaliteitscriteria voor kwartszand zijn de percentages kwarts (SiO2) en aluminiumoxide (Al2O3) en het ijzergehalte (Fe2O3). Hoe meer kwarts, hoe zuiverder. Daarnaast mag het moedermateriaal geen componenten bevatten, die grover zijn dan 2000 micrometer. Kwartszand kan door chemische behandeling aan kwaliteit winnen.

Voorkomen in de Nederlandse ondergrond

Zand komt in grote delen van de Nederlandse ondergrond voor. Vooral de hogere delen van ons land, waar de Pleistocene afzettingen van 2,6 miljoen tot 11.500 jaar geleden aan de oppervlakte komen, zijn zeer zandrijk.

Grofkorrelige zanden vinden we vooral in de bovenstroomse delen van de huidige rivieren en de stroomgordels van voormalige rivieren. In het stroomgebied van de Maas neemt de korrelgrootte van het zand stroomafwaarts af. Hetzelfde gebeurt in een fossiele, noordelijke tak van de Rijn, oostelijk van de huidige IJssel. Op de Veluwe en de Utrechtse heuvelrug heeft het landijs plaatselijk oudere rivierafzettingen opgestuwd tot aan het oppervlak. In de Roerdalslenk in oostelijk Brabant liggen oude, grovere rivierzanden dieper dan tien meter begraven. Verder komt grof zand voor samen met de grindhoudende lagen in de bodem van de Noordzee. Daarnaast bevindt zich veel grof zand in de zeebodem direct ten westen van de Zuid-Hollandse en Zeeuwse eilanden. Tenslotte komen we grof zand tegen in de grindafzettingen die dichtbij de oppervlakte in de Provincie Limburg liggen.

Geologische voorkomens van dikkere (> 5m) sedimentpakketten matig grof tot uiterst grof zand in Nederland en op het Nederlands deel van de Noordzee tot een diepte van 30 meter © Ministerie van verkeer en Waterstaat, 2001

Fijner zand voor de productie van ophoog- en kalkzandsteenzand komt in vrijwel de hele Nederlandse ondergrond voor. Voor ophoogzand worden mariene (in het geologisch verleden door de zee afgezette) zanden en zeezand gebruikt. In West- en Noord-Nederland treffen we grote hoeveelheden mariene zanden uit het Eemien (130.000 tot 115.000 jaar geleden) of het Holoceen (10.000 jaar geleden tot heden) aan op winbare diepten. Ook dienen Laat-Pleistocene dekzanden die door de wind zijn afgezet als ophoogzand.

Hoogwaardig zilverzand komt in zeer beperkt gebied in Zuid-Limburg voor. In vijf groeven tussen Heerlen en Brunssum vindt de winning van vijf tot vijftig meter dikke lagen zilverzand plaats. Deze zanden hebben hun oorspronkelijke klei-, humus- en ijzercomponenten verloren. Natuurlijke uitdroging als gevolg van bodemvorming was daarvoor verantwoordelijk.

Winning

Zand wordt zowel droog, in groeven of afgravingen, als nat, onder de waterspiegel, gewonnen. Zandtransport geschiedt op zo goedkoop mogelijke wijze: over grote afstanden per schip, over kleinere afstanden via persleidingen of per vrachtwagen. Omdat vervoer via dit laatste transportmiddel relatief kostbaar is, wordt dit met name ingezet voor het verplaatsen van de meer hoogwaardige zanden, zoals beton-, metsel- en zilverzand.

Meer weten?

Klik voor meer informatie over zand op een van de volgende artikelen.

Hoe ontstaan duinen?

Stranden