Home

Scandinavisch puin

Omdat er vrijwel geen keien in de Nederlandse bodem voorkomen, vallen de zwerfstenen in het noorden van het land duidelijk op. In de Steentijd gebruikten onze voorouders ze voor de vervaardiging van werktuigen en de hunebedden. Later dienden ze als bouwmateriaal voor de eerste kerken. Later zijn grote hoeveelheden veldkeien verzameld voor de verharding van wegen.

De herkomst van deze keien vormde eeuwenlang een raadsel. Een poging om door een telescoop vanaf de Groningse Martinitoren te speuren naar het gebergte, waar deze vanaf gerold zouden zijn, leverde geen resultaat op. Pas toen in de tweede helft van de 19e eeuw het inzicht doorbrak dat landijs ons land ooit gedeeltelijk bedekt had, werd duidelijk dat deze stenen uit verre, noordelijke streken kwamen.

Voorbeelden van zwerfkeien in Nederland. Links: Een schampsteen in Utrecht, om te voorkomen dat wagens tegen de hoekstenen van het huis zouden botsen, de wielen schampten dan tegen deze steen. Rechts: De Amersfoortse kei, een bijzonder natuurstenen monument dat vanaf 1954 in Amersfoort staat. Beide © John van Delft / TNO-NITG

De stenen worden vooral gevonden in keileem, een mengsel van klei, silt, zand en grind. Keileem is gevormd aan de onderkant van het landijsdek dat in het Saalien(370.000 tot 130.000 jaar geleden) het noordelijke deel van Nederland bedekte. Keien en grind in keileem zijn heel anders van samenstelling dan het grind uit andere Kwartaire sedimenten. Dit glaciale grind is veelkleurig en bevat veel graniet en andere stollingsgesteenten. Vergelijking van deze stenen, keien en blokken met de oude kristallijne gesteentemassieven in Scandinaviė maakt duidelijk dat ze daar vandaan moeten komen. De Duitse geoloog Hesemann heeft dergelijke vergelijkingen gemaakt om de reisroutes van het landijs te reconstrueren. Hij ontwikkelde een telmethode voor gidsgesteenten uit de keileem. Daaruit bleek dat de keileem in Noord-Nederland vooral afkomstig is uit Zuid-Zweden en de Botnische Golf, het deel van de Oostzee tussen Finland en Zweden.

Meer weten?

Klik voor meer informatie over zwerfkeien op een van de volgende artikelen.

Gesteenten in Nederland

Graniet