Home

De duinen voor de waterwinning

Sinds de vorige eeuw hebben de duinen een belangrijke functie voor de waterwinning.

Natuurlijke situatie
Natuurlijke situatie

In de tweede helft van de 19e eeuw is men begonnen met winnen van drinkwater uit de duinen. De kwaliteit van het drinkwater in de stad was in die tijd erg slecht. Het water uit de duinen was juist heel schoon. Doordat men dit schone water ging drinken, kon men de besmettelijke ziektecholera bestrijden.†
Voor de volksgezondheid was het duinwater een zegen. Voor de duinen was het eerder een ramp. Men ging steeds meer water uit de duinen halen. Het grondwaterpeil begon sterk te dalen. Het gevolg was dat vochtige duinvalleien uitdroogden en bijzondere planten en dieren uit de duinen verdwenen. Door de grondwaterwinning in de duinen zijn duizenden hectaren natuurgebied verloren gegaan. Het herstel van deze natuurgebieden verloopt moeizaam.

Grondwaterwinning
Grondwaterwinning

Omstreeks 1930 kreeg men door, dat er nog maar weinig water in de duinen over was. Men moest iets anders verzinnen. In 1940 liet men voor het eerst aangevoerd water (uit de rivier) door de duinen filteren tot drinkwater (infiltratie). Dit werd voor de stad Leiden gedaan met water uit de Oude Rijn. Rond 1950 ging men op grote schaal gebruik maken van deze methode.
Infiltratie werkt als volgt. Rivierwater wordt naar de duinen gevoerd. Hier komt het water terecht in een aangelegd infiltratiekanaal. In een infiltratiekanaal zakt het rivierwater de duinen in. Het water wordt door het zand gefilterd. Ongeveer 30 meter verderop wordt het water weer opgepompt. Na een laatste zuivering is het water schoon genoeg om te drinken. Deze techniek van drinkwaterbereiding wordt oppervlakte-infiltratie genoemd.

Oppervlakte-infiltratie
Oppervlakte-infiltratie

Achteraf is gebleken dat het ingevoerde water erg verontreinigd was. Door de stoffen die in het zand zijn achter gebleven, is de bodem steeds voedselrijker geworden en vervuild door allerlei chemicaliŽn. Hierdoor zijn zeldzame plantensoorten (bijv. orchideeŽn en Parnassia) verdwenen. In plaats daarvan raakte het duingebied begroeid met algemene soorten zoals Brandnetels en Harig wilgenroosje.
Een ander nadeel van oppervlakte-infiltratie is, dat grote delen van het duingebied op de schop moeten voor de aanleg van leidingen, putten en kanalen. Hierdoor zijn grote delen van het duingebied aangetast en zijn waardevolle plantensoorten verdwenen. Doordat ook de bodemstructuur verstoord is, verloopt het herstel van vergraven duingebieden zeer langzaam.

Er wordt nog steeds water gewonnen in onze duinen. Hoewel het water beter wordt voorgezuiverd, is de situatie in de duinen nog steeds niet in evenwicht. Om de verstoring van de natuur tegen te gaan, is men nu bezig met een nieuwe methode voor de bereiding van drinkwater: diep- of diepte-infiltratie. Het water wordt daarbij in 50 ŗ 70 meter diepe putten gebracht. Iets verderop wordt het in even diepe putten weer opgepompt. Door deze grote diepte treedt er aan de oppervlakte, waar de planten groeien, geen verstoring op. Bij deze methode zal het drinkwater wel wat duurder worden, maar er blijft ruimte voor planten en dieren die in het duingebied thuis horen. Deze methode kan ook buiten de natuurgebieden worden toegepast; bijvoorbeeld langs de rand van het duingebied. Voor deze methode van drinkwaterbereiding is ook veel minder ruimte nodig. Op een klein oppervlak kan veel drinkwater worden geproduceerd.
Deze manier van diepte-infiltratie wordt o.a. toegepast in het Noord-Hollands Duinreservaat (vlakbij Castricum) en in Meijendel (tussen Den Haag en Katwijk).

Diepte-infiltratie
Diepte-infiltratie

De waterleidingbedrijven hebben de laatste jaren veel geld geÔnvesteerd om hun natuuronvriendelijke imago te verbeteren. Er is veel geld gestoken in een betere voorzuivering van het infiltratiewater. Op sommige plaatsen heeft men de infiltratiekanalen opnieuw ingericht met vogeleilanden, brede oevers en moerasjes. Een goed voorbeeld daarvan is te zien in het infiltratiegebied bij Castricum.
Sommige waterleidingbedrijven zijn bereid om een stap verder te gaan. In delen van het duingebied zijn ze gestopt met de waterwinning. In de Amsterdamse Waterleidingduinen is een waterwinkanaal dichtgegooid. In het duingebied tussen Katwijk en Den Haag zijn verschillende infiltratieplassen opgeheven en drinkwaterputten verwijderd. De natuur kan zich hier in de komende jaren geleidelijk weer herstellen.

De schadelijke effecten van grondwaterwinning en oppervlakte-infiltratie in het duingebied zijn al meer dan 20 jaar onderwerp van discussie. Het is zelfs de aanleiding geweest voor de oprichting van de Stichting Duinbehoud. De Stichting Duinbehoud is in 1977 opgericht door natuurliefhebbers die zich ernstig zorgen maakten over de aantasting van het duingebied door de waterwinning.
De discussie over de waterwinning heeft geleid tot vele nieuwe inzichten met betrekking tot de afstemming tussen waterwinning en natuur in het duingebied. De waterleidingbedrijven hebben ecologen in dienst genomen en hebben serieus werk gemaakt van een goed natuurbeheer. Ook zijn nieuwe technieken ontwikkeld voor de bereiding van drinkwater. Dit zijn technieken als diepte-infiltratie en membraanfiltratie die meer rekening houden met de natuurwaarden in het duingebied. Bij diepte-infiltratie zijn de schadelijke effecten op de natuur sterk verminderd, doordat op grote diepte wordt gewerkt en er veel minder ruimte wordt gebruikt. Bij membraanfiltratie wordt helemaal geen gebruik meer gemaakt van het duingebied.
De techniek van membraanfiltratie is sterk in ontwikkeling. Hierbij wordt het voorgezuiverde rivierwater door een kunststof rietje geperst waarin zeer kleine poriŽn (= gaatjes) zitten.† Watermoleculen kunnen deze poriŽn wel passeren, maar allerlei verontreinigingen in het water en bacteriŽn niet. Hierdoor ontstaat zeer zuiver drinkwater. Een nadeel is wel dat deze techniek veel energie kost, maar misschien bieden zonnepanelen een uitkomst.
De techniek van membraanfiltratie biedt ook mogelijkheden om toe te werken naar een kringloopsysteem van water. Daarbij wordt de rioolwaterzuiveringsinstallatie gekoppeld aan de drinkwaterfabriek. In deze kringloop wordt het afvalwater van de stad gebruikt voor de productie van drinkwater.