De Cycliophora, een nieuw phylum uit het dierenrijk in uw zeebanket!

De ontdekking van een nieuwe diersoort wekt meestal niet bijster veel interesse. Volgens schattingen is tenslotte nog maar 10 % van alle levende dieren beschreven. De ontdekking die onlangs is gedaan van een onopvallend, minuscuul diertje (maximale lengte: 0,5 mm) deed de hele wetenschappelijke wereld daarentegen versteld staan. Deze nieuwe soort, Symbion pandora, vertoonde zulke unieke eigenschappen wat betreft anatomie, ontwikkeling en levenscyclus, dat het tot geen van de pakweg 35 tot nu toe onderscheiden phyla (stammen) gerekend kan worden. Het behoort dus tot een compleet nieuw phylum, de Cycliophora. Dit is op zichzelf al opmerkelijk, aangezien de laatste vaststelling van een nieuw phylum in het dierenrijk (de Loricifera) al uit het begin van de jaren tachtig van de 20ste eeuw stamt, oftewel meer dan 15 jaar geleden. De ontdekking van Symbion pandora is echter nog veel verbazingwekkender, aangezien deze diertjes niet op de een of andere ver af gelegen, obscure of ontoegankelijke plaats zijn gevonden, maar gewoon zijn aangetroffen op de monddelen van de Noordse kreeft. Deze zeekreeft wordt veel in de Noordzee gevangen en als delicatesse verkocht op de Europese markten en restaurants! Kijk u dus, als u de volgende keer in een visrestaurant eet, eens heel goed uw maaltijd na. Wie weet zit er wel een onbekende levensvorm bij...

Verschillende individuen van Sybion pandora, vastgehecht op een mondhaartje van een noordse kreeft.

De bekendmaking van de Cycliophora in 1995 riep direct al allerlei vragen op, met name in betrekking tot de plaats van dit nieuwe phylum binnen het dierenrijk (binnen het onderrijk meercellige dieren: de Metazoa). De anatomie van Symbion pandora doet denken aan verschillende phyla, zoals de Ectoprocta (Mosdiertjes), Entoprocta (Kelkwormen) en de Rotifera (Raderdiertjes). Er waren echter geen beslissende aanwijzingen in de anatomie of de ontwikkeling waarop de verwantschap met een van de andere phyla eenduidig kon worden vastgesteld. In 1997 slaagden onderzoekers van het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen en het Zoölogisch museum van de universiteit van Kopenhagen erin om de volledige nucleotide volgorde van het 18S ribosomale DNAgen van Symbion pandora te analyseren. 18S rDNA volgorde geeft bijzonder nuttige informatie over de verwantschappen tussen de phyla in het dierenrijk. Daardoor was er goede hoop dat het 18S rDNA ook kon helpen bij het bepalen van de plaats van de Cycliophora. De vergelijking van de 18S rDNA sequentie van Symbion pandora met de corresponderende nucleotide volgorden van andere phyla uit het dierenrijk, leverden inderdaad duidelijke aanwijzingen op dat het phylum Cycliophora het meest verwant is met de Rotifera.

Het onderzoek aan Symbion pandora is een goed voorbeeld ten aanzien van twee punten waar op het moment veel discussie over gevoerd wordt. Ten eerste laat het zien dat modern, op het museum gestoeld, systematisch en phylogenetisch onderzoek niet beperkt hoeft te blijven tot de 'klassieke' morfologische en anatomische werkwijze. Maar dat juist het hele scala van beschikbare technieken gebruikt zou moeten worden die kunnen helpen bij het beschrijven, analyseren en begrijpen van de biodiversiteit. Aanvullend daarop kan gezegd worden dat als we nog steeds hele nieuwe phyla kunnen ontdekken op biologisch goed onderzochte plaatsen die dicht bevolkt en enorm gecultiveerd zijn zoals in Noordwest Europa. Dit maakt overduidelijk dat we nog lang geen gedetailleerd beeld hebben van de huidige variëteit aan levende wezens op aarde. Dit laatste punt is verontrustend met het oog op de alsmaar voortschrijdende vernietiging van de biosfeer en de grote verliezen aan biodiversiteit die daaruit voortvloeien. Als de mensheid niet snel orde op zaken stelt, zullen grote aantallen soorten uitsterven, voordat we zelfs maar de kans hebben gehad om ze te kennen, te bestuderen en te zien of we ze kunnen gebruiken.

Bibliografie

Funch, P. & Kristensen, R.M., 1995, Cycliophora is a new phylum with affinities to Entoprocta and Ectoprocta., Nature 378: 711-714.

Winnepenninckx, B. & Backeljau, T., 1999, Symbion pandora - Stamboom van een pas ontdekt diertje., Natuur & Techniek, 67(2): 58-67.

Winnepenninckx, B., Backeljau, T. & Kristensen, R.M., 1998, Relations of the new phylum Cycliophora., Nature 393: 636-638.