Zeespiegelstijging

Sinds het begin van de 20ste eeuw is de zeespiegel wereldwijd met ongeveer 15 centimeter gestegen. Omdat de gemiddelde temperatuur op aarde stijgt, zet het zeewater uit en smelt een deel van het ijs op het land waardoor de zeespiegel stijgt. Bovendien komt door het kantelen van de aardschol waar Nederland op ligt, het noorden en westen steeds lager te liggen. Wereldwijd wordt voor de 21ste eeuw een maximale zeespiegelstijging van 59 centimeter verwacht. Bovendien zal het westen en noorden van Nederland een kleine 10 centimeter dalen.

Uitzetten en smelten

Het stijgen van de zeespiegel is al meer dan 100 eeuwen aan de gang. In de laatste ijstijd, tot zo'n 10.000 jaar geleden, stond het grootste deel van de Noordzee droog. Door het warmer wordende klimaat ontdooide het landijs en steeg de zeespiegel 120 tot 140 meter. Aanvankelijk verliep deze stijging heel snel. Later nam de snelheid geleidelijk af. In het algemeen bleef de zeespiegel de afgelopen duizend jaar gestaag stijgen. Alleen in de late Middeleeuwen (de kleine ijstijd) daalde het zeeniveau. Sinds ongeveer 1850 neemt de gemiddelde temperatuur opnieuw toe, nemen de gletsjers in omvang af en is het zeeniveau langs de Nederlandse kust zo'n 20 tot 30 centimeter hoger komen te liggen. Het heeft opnieuw het niveau van de vroege Middeleeuwen bereikt.

Uit metingen over de afgelopen 150 jaar blijkt een vrij constante stijging van 20 centimeter per eeuw. Door de verhoging van het kooldioxidegehalte en andere 'broeikasgassen' in de atmosfeer kan de gemiddelde temperatuur op aarde verder gaan stijgen. Het klimaatpanel van de Verenigde Naties, de IPCC, verwacht dat de zeespiegel in de 21e eeuw rond 59 centimeter zal stijgen, vooral als gevolg van het uitzetten van het zeewater. In de meest ongunstige scenario's wordt rekening gehouden met 85 tot 130 centimeter per eeuw.

 Nederland kantelt

De afstand tussen zeespiegel en zeebodem aan de Nederlandse kust wordt niet alleen groter door stijging van de zeespiegel, maar ook door daling van de bodem. Rijkswaterstaat verwacht dat de bodem in het lage noordwestelijke deel van Nederland in 2050 tussen de 2 en 60 centimeter zal dalen, terwijl het hoge zuidoostelijke deel enkele centimeters zal stijgen. Nederland kantelt dus langzaam maar zeker in de richting van de Noordzee. Deze natuurlijke bodembeweging is de afgelopen eeuw gelijkmatig van aard geweest.

Algemene gevolgen voor eilanden en de kust

Door een stijgende zeespiegel komen de eilanden in de Stille Oceaan in gevaar, maar ook laag gelegen landen op de verschillende continenten, bijvoorbeeld Bangladesh.

In Nederland zullen de dijken opnieuw moeten worden opgehoogd, en het is de vraag of de duinenrij hun zeewerende werking nog kunnen volhouden.

Volgens berekeningen van Rijkswaterstaat kosten de aanpassingen bij een zeespiegelstijging van één meter 4,5 tot 5,5 miljard euro. De Deltawerken kostten destijds ongeveer 6,8 miljard euro.

 Gevolgen van zeespiegelstijging voor de Waddenzee

Zandbanken en wadplaten vormen een belangrijke schakel in het ecosysteem van de Waddenzee. Veel wadvogels zoeken hier tijdens eb naar voedsel. Overstroming van de wadplaten houdt in dat er korter naar voedsel gezocht kan worden. In de praktijk blijken er tussen de platen grote verschillen te zijn in de beschikbare voedselvoorraad. Niet iedere plaat is dus even interessant voor iedere vogel. De zandplaten met het meeste bodemleven trekken de meeste vogels aan. Zandplaten die aangroeien bevatten een grotere biomassa aan bodemdieren dan zandplaten die eroderen. De broedval van schelpdieren overleeft minder lang op eroderende zandplaten.

 De zandhonger van de Waddenzee

Als in een deel van het getijdenbekken van de Waddenzee een verdieping optreedt, dan wordt het evenwicht hersteld door aanvoer van zand van elders. Als de zeespiegel stijgt, of als de wadbodem daalt door gas- of zandwinning, versnelt ook deze aanzanding. Deze zogeheten 'zandhonger' van de Waddenzee wordt vooral gestild met zand van de Noordezeekust van Texel en Noord-Holland. Daar verdwijnt zand, dat ergens oostelijker in het waddengebied terechtkomt.

Daarmee blijft er voldoende zand in het waddengebied om de normale zeespiegelstijging te volgen, op twee plaatsen na in het Nederlandse deel. Aan twee kanten van de Waddenzee, het Marsdiep in het westen en de Eems-Dollard in het oosten, zal er meer zand en slib verdwijnen dan er bijkomt.

De bestaande kwelders langs de Friese en Groningse kust lopen voorlopig geen gevaar. De huidige opslibbing op de vastelandkwelders bedraagt omgerekend naar eeuwen gemiddeld 130 tot 180 centimeter per eeuw. De kwelders aan de zuidkant van de waddeneilanden slibben 30 tot 80 centimeter per eeuw op. Als de zeespiegelstijging gepaard gaat met meer wind en hogere golven kunnen deze kwelders onder gaan lopen.

Als door gaswinning en zand- en schelpenwinning de zandhonger in de Waddenzee toeneemt, betekent dit op den duur een extra erosie van de eilandenkust. Deze extra erosie komt bovenop de zandvraag die door de zeespiegelstijging wordt veroorzaakt.

Bij een versnelde zeespiegelstijging van 60 centimeter per eeuw en de daarmee gepaard gaande extra zandhonger zal de waddenkust sneller terug worden gedrongen, naar schatting één tot twee meter extra per jaar. Bij een stijging van de zeespiegel met 85 centimeter per eeuw gaat het om 2 tot 3 meter extra per jaar. De noodzaak tot extra zandsuppleties zal dan ook sterk toenemen.

Het RIKZ concludeert dan ook dat de Waddenzee in staat is om in deze eeuw een zeespiegelstijging van 20 tot 60 centimeter bij te houden. Platen en kwelders zullen over het algemeen niet voorgoed onder water komen te staan. Problematisch wordt het bij een zeespiegelstijging van 85 centimeter of meer en een sterkere wind. Dan kunnen de droogvallende platen in de Waddenzee op termijn (in de orde van eeuwen) voorgoed verdwijnen.

Weblinks

Klimaatdeskundige over zeespiegelstijging:
http://www.knmi.nl/onderzk/oceano/ocdyn/patronen-en.html

Dossiers over zeespiegelstijging voor leerlingen Voortgezet Onderwijs:
http://www.vwo-campus.net/pwsthema/12

Meer informatie (engelstalig) over zeespiegelstijging:
http://yosemite.epa.gov/oar/globalwarming.nsf/content/ResourceCenterPublicationsSeaLevelRiseIndex.html
http://earth.agu.org/revgeophys/dougla01/dougla01.html
http://www.pol.ac.uk/psmsl/