Wieringen: het geheime eiland

Wieringen is het voormalige eiland dat lag op de grens van de Waddenzee en de vroegere Zuiderzee, nu IJsselmeer. Wieringen bestaat voor het grootste deel uit een stuwwal die hier in de voorlaatste ijstijd door de gletsjers is gevormd. Het eiland is bijzonder om zijn geologie en bodemkunde, archeologie, natuurgebieden en cultuurhistorie.

De gemeente Wieringen beslaat, inclusief de Polder Waard-Nieuwland (daterend uit 1846, toen Wieringen nog eiland was), en inclusief de aangrenzende gedeelten Waddengebied (Breehorn en een deel van het Balgzand) en IJsselmeer, bijna 17.000 hectare.

Het wapen van Wieringen

Het gemeentewapen van Wieringen is uitgevoerd in lazuurblauw en goud. Het toont in het bovenste gedeelte twee klimmende leeuwen die de letter W vasthouden. In het onderste gedeelte zijn twee zwemmende rotganzen te zien (die ook daadwerkelijk in groten getale op Wieringen voorkomen, bovendien komt ook de achternaam Rotgans op Wieringen veel voor). Het wapenschild werd op 26 juni 1816 door de Hoge Raad van Adel bevestigd in het gebruik van de gemeente Wieringen.

Het oude eiland heeft de tand des tijds, en dan met name de erosie door de invloed van de zee, eeuwenlang kunnen doorstaan vanwege zijn bijzondere bodemgesteldheid. Wieringen bestaat uit een reeks stuwwallen, opgeworpen tijdens de voorlaatste ijstijd, het Saalien. In tegenstelling tot de stuwwallen in Midden-Nederland bestaan de heuvels van Wieringen uit gestuwde keileem. Dit dichte, voor water moeilijk doordringbare, materiaal heeft ervoor gezorgd dat het eiland zich kon handhaven in het zeer dynamische getijdenlandschap waarin het zich destijds bevond.

De invloed van de zee was desalniettemin goed merkbaar en de stuwwallen van Wieringen vormden dan ook de plaatsen waar de oude bewoningskernen worden gevonden. Het hoogste punt van Wieringen bevindt zich even ten noordwesten van de Nicolaaskerk te Westerland op 12,80 meter boven NAP; de laagst gelegen delen van de kogen en de Polder Waard Nieuwland liggen tot circa 1,5 meter onder NAP.

Westerklief en Oosterklief zijn de namen van twee buurtschappen aan de westelijke, respectievelijk oostelijk rand van een stuwwal. Toen Wieringen nog een eiland was zorgde erosie door de zee voor steile kusten aan de rand van deze keileemhoogte. Aan deze 'kliffen' danken Wester- en Oosterklief hun namen. Door landbewerking zijn de klifkusten op Wieringen verdwenen. Het laatste restant (in Westerland, nabij de Amsteldiepdijk) is enkele jaren geleden gesneuveld bij de bouw van een appartementencomplex. Westerklief is het buurtschap waar eind 1995 en begin 1996 de vikingschat van Wieringen is gevonden.

Van west naar oost zijn de belangrijkste dorpen: Westerland, Hippolytushoef, Stroe, Oosterland en Den Oever. Eveneens van west naar oost vinden we nog de kleinere buurtschappen Dam, De Haukes, De(n) Hoelm, Hollebalg, Noorderbuurt, Westerklief, Oosterklief, Belt, Normer, Zandburen, Elft, Noordburen, Noord-Stroe, Smerp, Vatrop, De Gest, en De Heid. Het inwonertal van Wieringen bedraagt in 2007 ongeveer 8700.

Het jonge eiland

Het eiland Wieringen ontstond pas vrij laat, gedurende de Late Middeleeuwen (11e-12e eeuw; zie ook: Holocene kustlijnontwikkeling). Aan deze periode dankt Wieringen de legende van de verdronken stad Grebbe, die meestal op het Balgzand (tussen Wieringen en Den Helder) of op de Breehorn ter hoogte van Vatrop wordt gesitueerd. Het is niet waarschijnlijk dat het om een complete stad ging, maar het Middeleeuwse aardewerk dat regelmatig op het wad wordt gevonden geeft duidelijk aan dat dit gebied tot in de Middeleeuwen nog bewoond werd - al waren het dan hooguit kleine buurtschappen. Dirk Burger van Schoorl memoreert in zijn 18e eeuwse Kroniek van Schagen een oudere Kroniek van De Zijpe van Valcoogh, waarin de volgende versregels te vinden zijn:

"Veel steden en dorpen bij Wieringen laghen
Die al metten water moesten versmooren
In den jare drie honderd XXXIIJ met claghen
Doen onderliep Gonsende en ander steden verlooren"
(Bedoeld is het jaar 1333 toen Gawijsen of Gouwsend werd buitengedijkt)

Verbindingen

Wieringen raakte zijn eilandstatus kwijt met de gereedkoming van de Amsteldiepdijk (op Wieringen ook wel de Korte Afsluitdijk genoemd) tussen Ewijcksluis en Westerland. De sluiting van deze dijk was op 31 juli 1924, hoewel het nog twee jaar zou duren voordat hij voor verkeer werd vrijgegeven. In juli 1929 werd de dijk tussen Medemblik en Den Oever (het oostelijke havendorp van Wieringen) gesloten. De gemalen Leemans en Lely kwamen in bedrijf en op 21 augustus 1930 was de Wieringermeerpolder een feit. Tenslotte werd op 28 mei 1932 de Afsluitdijk tussen Den Oever en Friesland gedicht.

Maar ondanks het feit dat Wieringen nu weer op allerlei manieren vastzit aan Noord-Holland (en met een dijk van 32 kilometer lang dus ook aan Friesland) heeft Wieringen zijn 'status aparte' weten te behouden op vele gebieden: geologisch, archeologisch, landschappelijk, historisch, folkloristisch, sociaal en cultureel.

In feite is Wieringen het minst bekende en best bereikbare waddeneiland.

Wieringen opnieuw een eiland?

In 1999 lanceerden VVV, gemeente, provincie en waterschap een plan om van Wieringen weer een eiland te maken. Door aan de zuidkant een groot meer te graven in de Wieringermeerpolder zal het eiland weer aan vier kanten door water omringd worden. Men hoopt dat Wieringen dan meer toeristen zal aantrekken. In 2004 stemde de gemeenteraad tegen het plan, maar in 2005 werd een intentieovereenkomst ondertekend voor het eilandplan. Gedeputeerde Staten van Noord-Holland keurden het plan in december 2007 goed.

Weblinks

Geschiedenis, legendes en (lucht)foto's van Wieringen:
http://www.pagowirense.nl/wier-ind.asp

Gemeente Wieringen:
http://www.wieringen.nl/

Vereniging Wonderlijk Wieringen:
http://www.wonderlijkwieringen.nl/

Plan Wieringer randmeer (opnieuw een eiland):
http://www.wieringerrandmeer.nl/

Verse vis op Wieringen:
http://www.versevis.nl/

Bron: de Vleet, Ecomare