Vogeltrek

De trek van vogels wordt al sinds de oudheid onderzocht. Veel vogels die in het Noordzeegebied voorkomen zijn trekvogels. Steltlopers, eenden en ganzen, die in noordelijke streken broeden, trekken in de nazomer naar het waddengebied. Sommige overwinteren hier, andere trekken verder naar het zuiden nadat ze zich hebben volgegeten op het wad. In het vroege voorjaar begint dan weer de reis terug naar de broedgebieden.

Trekvogels oriënteren zich tijdens de trek overdag op de zonnestand en in de nacht op sterren. Wetenschappers kwam daar achter door met spiegels de zonnestand die voor de vogels zichtbaar was te manipuleren. De vogels reageerden op de manipulatie door een andere 'trekrichting' te kiezen. Ook oriënteren vogels zich natuurlijk op de grond, waarbij vooral rvieren en kanalen die in noord-zuid richting lopen vaak worden gebruikt. Verder zouden het aardmagnetisch veld en gepolariseerd licht een rol kunnen spelen.

In Leeuwarden wordt met een radar van de luchtmacht in de gaten gehouden waar vogels vliegen en hoe vogels trekken. De radar kan tot tientallen kilometers in de buurt vogels waarnemen. De luchtmacht wil uiteindelijk een model maken dat vogeltrek kan voorspellen om aanvaringen van vogels met vliegtuigen te voorkomen. Vogels kunnen namelijk voor dodelijke ongelukken en veel schade zorgen bij vliegtuigen.

De aanleiding voor de vogeltrek is het voedselgebrek in het broedgebied in het koude seizoen. Voordat vogels gebrek aan voedsel krijgen, vertrekken ze naar warmere gebieden. Omgekeerd is het moment waarop ze weer terug kunnen keren genetisch bepaald. Vroeger waren daarover de meningen verdeeld. In de Middeleeuwen dacht men dat de vogels in de winter veranderden in andere soorten, zoals de koekoek in een sperwer, of dat de boerenzwaluwen zich in de modder verstopten. Sommige Middeleeuwse vogels vlogen naar de maan of veranderden in vissen.

Trek van landvogels

Landvogels trekken hoog over. Ze hebben een hekel aan trekken over zee. De vogels zijn dan ook het beste te zien bij zee-engten. Daar is een noodzakelijke oversteek het smalst en die wordt veelvuldig gebruikt. In het noorden van Texel (bij De Cocksdorp) kunnen jaarlijks veel trekvogels aangetroffen worden. In de herfst liggen ze (soms letterlijk!) voor het oprapen op het strand en in hagen. De vogels liggen uit te puffen van de grote oversteek. In het voorjaar vindt hier ook een samenscholing plaats van vogels die de laatste pitstop benutten voor de oversteek van de Noordzee.

Bijtanken op het wad

Trekvogels moeten een strak reisschema aanhouden. Wanneer ze te laat in het broedgebied aankomen kan dat ertoe leiden dat aan het eind van de korte zomer de jongen nog niet in staat zijn om de reis naar het zuiden te maken. Als ze te vroeg aankomen, is alles nog bedekt met sneeuw en ijs. Verder is het voor trekvogels van levensbelang om voldoende brandstof bij zich te hebben. Ze kunnen in voedselrijke gebieden als de Waddenzee reserves opbouwen in de vorm van vetlagen en zware spieren. In het voorjaar worden deze reserves gebruikt om naar het noorden te vliegen, maar ook om de eerste periode in het broedgebied te doorstaan én om eieren te leggen. De Waddenzee is dus niet een willekeurig punt op de trekroute, maar een essentieel tussenstation, waar miljoenen vogels "bijtanken".

Een mooi voorbeeld is de kanoetstrandloper. Deze vogel broedt in Groenland, Canada en Siberië. De Groenlandse en Canadese vogels ruien en overwinteren in West-Europa; de meeste verblijven in de Waddenzee. De Siberische kanoetstrandloper doet ook de Waddenzee aan, maar trekt na enige tijd verder naar het kustgebied van West-Afrika. Daar overwinteren ze. Als de kanoeten in mei in de Waddenzee terugkomen hebben ze alle vetvoorraden verbruikt. In de Waddenzee eten de kanoeten zich in korte tijd rond voor de tweede grote reis, naar de Siberische toendra.

Ook de noordse stern is een opmerkelijke trekvogel. Van alle sterns trekt hij het verst naar het zuiden om te overwinteren, tot aan het ijs van de Zuidpool. In het voorjaar keert hij weer terug naar zijn broedgebieden in het Noordzeegebied en verder noordwaarts, wat neerkomt op een jaarlijkse reis van zo'n 35000 kilometer!

De voorjaarstrek hoeft niet dezelfde route te volgen als de najaarstrek. Visdiefjes bijvoorbeeld trekken in de herfst naar Afrika. De vogels vliegen dan vlak langs de kust, omdat daar de meeste sardines te vangen zijn. In het voorjaar komen de sardines over het algemeen meer op volle zee voor. De visdiefjes passen hun route zo aan, dat ze nog steeds veel sardines onderweg kunnen vangen.

Trek van zeevogels

Niet alle vogels trekken via de wadden. Zeevogels trekken meestal zonder dat ze stoppen om te foerageren. Dit gebeurt namelijk gewoon tijdens het vliegen. Gewoonlijk vliegen de vogels dan ook laag, in tegenstelling tot de landvogels die hoog overtrekken. Bij het zien van een geschikte prooi kan dan zonder al te veel vertraging deze prooi bejaagd worden.

Zeevogels bouwen, omdat ze vliegend kunnen foerageren, veel minder vetreserves voor de trek op dan landvogels. Dit heeft als voordeel dat ze lichter kunnen vliegen, wat weer minder energie kost.

Bij zeevogels is de trek moeilijker vast te stellen dan bij landvogels. Niet elke verplaatsing van een zeevogel valt onder trek. Over het algemeen zwerven zeevogels veel over de zeeën. Na het broeden, kiezen ze weer het ruime sop. Sommige soorten (zoals de noordse pijlstormvogel) gaan dan doelbewust naar een bepaalde bestemming (in dit geval Brazilië), andere zwerven gewoon rond, zoals ze dat ook deden voor het broedseizoen (zoals albatrossen doen).

Wintergasten

Voor veel vogels die in noordelijke streken broeden is het klimaat in het waddengebied mild genoeg om te kunnen overwinteren. Spectaculair zijn de enorme vluchten brandganzen die de weilanden en akkers in het Lauwersmeergebied en op Schiermonnikoog bevolken. Op Texel foerageren in de noordelijke polders grote groepen kleine zwanen, rietganzen en rotganzen. Ook veel eendensoorten, zoals zaagbekken, krakeenden, nonnetjes, pijlstaarten, smienten en tafeleenden kiezen vaak voor het wad als winterverblijf.

In het cultuurland en de duingebieden zwerven in de winter groepen kramsvogels en koperwieken, lijsterachtigen die vroeger geliefd waren als jachtwild. Een roofvogel die wel in het waddengebied overwintert is de ruigpootbuizerd.

Wereldrecords vogeltrek

Het wereldrecord vogeltrek staat op naam van een jong visdiefje dat als kuiken werd geringd op 30 juni 1996 in midden-Finland. Op 24 januari 1997 werd deze vogel teruggevonden op het Gippsland-meer in Australië: een reis van 22.500 kilometer. Men neemt aan dat deze vogel aanvankelijk de voor visdiefjes normale route heeft gevolgd van Finland naar de Noordzee, en dan verder langs de Atlantische kust tot in Zuid-Afrika. Aldaar is deze trekker waarschijnlijk in een storm terecht gekomen, die hem uiteindelijk in Australië deed belanden. Deze vogel heeft per dag ongeveer 200 kilometer afgelegd.

Tot januari 1997 had een jonge noordse stern het wereldrecord. Deze vogel was in juli 1955 geringd aan de Witte Zee (noord-Rusland) en werd in mei 1956 teruggevonden in Zuid-Afrika.

Internationale trekvogeltelling

Om de aantallen trekvogels in kaart te brengen wordt er op Europese schaal in 34 landen door tienduizenden vogelliefhebbers geteld tijdens het trekseizoen. De organisatie Euro Birdwatch organiseert deze telling, die in Nederland door Vogelbescherming wordt gecoördineerd. In totaal werden in 2005 259 soorten en 788.620 individuele vogels geteld.

Weblinks

Speciale site voor basisschoolkinderen over vogels en vogeltrek (informatie, wedstrijden, onderzoek):
http://www.vogeltrackers.nl

Amerikaans spel over vogeltrek:
http://nationalzoo.si.edu/ConservationAndScience/MigratoryBirds/Education/Kids_Stuff/Woth_game/default.cfm

Vogelbescherming over de vogeltrek:
http://www.vogelbescherming.nl/content.aspx?cid=1338

Overzicht van de sites van ringstations en telposten:
http://home.wxs.nl/~schil265/link.htm

Vogeltrek en de luchtmacht radar:
http://www.vogelfestival.nl/content.aspx?cid=26

Radiouitzendingen over vogeltrek:
http://vroegevogels.vara.nl/portal?_scr=article_1&id=140237
http://vroegevogels.vara.nl/portal?_scr=article_1&id=87116#

Veel nuttige informatie over vogeltrek:
http://www.colfoort.net/pagina22.html
http://www.dow.wau.nl/msa/Natuurkalender/achtergrondinformatie/achtergrond_vogeltrek.asp

Over vogeltrek en navigatie:
http://www.kennislink.nl/web/show?id=8097

Site over vogeltrek bestemd voor jeugdige bezoekers:
http://members.home.nl/rjwesterhof/vogeltrek.htm

Informatie over vogelgriep
http://www.vogelgriep.nl/

Avian Alert:
www.avianalert.nl

BAM (Bird Avoidance Model) met kaarten van trekroutes in Nederland:
https://www.bambas.ecogrid.nl/distribution/index.php
https://www.bambas.ecogrid.nl/migration/index.php