Rotgans

Stel je voor dat je maar twee maanden hebt om een nest te bouwen, de eieren uit te broeden en je jongen groot te brengen voordat het weer te koud wordt. Dat is zo ongeveer wat een paartje rotganzen meemaakt als ze elk jaar tot ver voorbij Spitsbergen naar het schiereiland Taymir, noord-oost Siberië, vliegen. En als het op de toendra te koud blijkt kunnen ze geen nest maken, en hebben ze de reis van 4500 kilometer voor niets gemaakt. Dan maar weer terug naar het waddengebied, om de winter door te komen.

Eigenschappen

Broeden onder barre omstandigheden

Ver voorbij Spitsbergen, op het schiereiland Taymir aan de noordkust van Siberië. Daar hebben de ganzen vanaf half juni twee maanden de tijd om eieren te leggen, deze uit te broeden en de jongen groot te brengen. Wanneer ze in Siberië aankomen ligt er soms nog zoveel sneeuw dat de vogels het nestelen een jaar overslaan.

De rotganzen zijn sterk afhankelijk van de stand van de lemmingen in het broedgebied. Wanneer er in een jaar weinig lemmingen zijn, schakelen poolvossen over op de jacht op jonge rotganzen. Rotganzen besluiten ook dan soms tot het uitstellen van het broeden. Andere keren vertrekken ze naar een poolvossenvrij eiland of gaan in de buurt van sneeuwuilen broeden. Sneeuwuilen houden poolvossen op een veilige afstand. Maar ook sneeuwuilen eten jonge rotganzen als er te weinig lemmingen zijn. Tenslotte spelen ook meeuwen een rol als rovers van de opgroeiende kuikens.

Een voordeel voor de ganzen is dat de zon tijdens de korte poolzomer niet ondergaat. Hierdoor kunnen ze roofdieren al van grote afstand zien aankomen.

Trekken en grazen

Rotganzen eten planten. Tot ongeveer 1935 aten ze vooral het van het zeegras dat toen nog overal op de ondiepe wadplaten groeide. Ook op de kwelders konden ze terecht voor een maaltje gras. Maar het zeegras verdween, en veel kwelders werden ingepolderd. Daarom zijn de rotganzen uitgeweken naar boerenland waar ze zich, tot ongenoegen van de boeren, te goed doen aan de landbouwgewassen.

Om hun trektocht van 4.500 kilometer vol te kunnen houden, moeten ze behoorlijk grazen. In een koude lente is dat wel te doen, de planten bevatten veel eiwitten en de gans kan snel aankomen. In warme lentes gaan de voedingsstoffen op aan de snelle groei van de planten en kunnen de ganzen moeilijk op gewicht komen. In zulke lentes komen de ganzen in slechte conditie aan in Siberië, is er weinig broedsucces en komen er weinig jongen weer terug in Nederland.

Bescherming

Vanaf het begin van de jaren zeventig van de vorige eeuw werden steeds sterkere protesten gehoord van agrariërs in het waddengebied die last hadden van grazende rotganzen op nieuw ingezaaide graslanden en op weilanden in het voorjaar. Er zijn sindsdien vele initiatieven genomen om dit probleem tussen vogels en boeren op te lossen.

Op Texel is, vlak bij het kweldergebied de Schorren, een speciale rotganzenboederij ingericht. In 1975 kocht het ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk het circa 110 hectare grote bedrijf Zeeburg in het noordelijk deel van de Eendracht, direct grenzend aan De Schorren. Het was de bedoeling dat hier voldoende gras moest groeien als voedsel voor de rotganzen. Ook moest het gebied voldoende rust waarborgen. Het was de eerste boerderij in ons land met een dergelijk beheer. Zeeburg is nu in beheer bij Staatsbosbeheer. De ganzen mogen elders op het eiland van het cultuurland worden verjaagd.

Natuurlijk kunnen de ganzen de beheersbepalingen niet lezen. Er zijn jaren geweest dat er zo veel ganzen op het Texelse boerenland waren dat Staatsbosbeheer werd verweten dat zij ganzen aantrokken met het beleid rond Zeeburg. Er waren momenten dat er meer dan tienduizend rotganzen te vinden waren, circa 6% van de wereldpopulatie. In 2007 waren er op Zeeburg zes- tot achtduizend rotganzen terwijl de wereldpopulatie gestegen was. Volgens bioloog Bernard Spaans van het koninklijk NIOZ komt dit door het gansonvriendelijke beheer. Zo werd er akkerbouw gepleegd op stukken waar voorheen de beste plekken voor ganzen waren. Na 2006 is het beheer weer meer afgestemd op de behoeften van de ganzen en neemt hun aantal weer toe.

Namen:
Ned: Rotgans
Eng: Brent Goose (Dark-bellied Brent goose)
Fra: Bernache cravant
Dui: Dunkelb. Ringelgans (Ringelgans)
Dan: Morkbuget Knortegis
Nor: Ringgis
Fries: Rotgoes
Ital: Oca colombaccio
Lat: Branta bernicla bernicla

Weblinks

De rotganzen van Garth McElroy:
http://www.featheredfotos.com/spppages/ducks/brant.html

Vogelbescherming over de rotgans
http://www.vogelbescherming.nl/content.aspx?cid=360

Hoofdstuk over rotganzenonderzoek op Schiermonnikoog:
http://www.uni-oldenburg.de/landeco/download/Publications/2005_avifauna_SChier_stahl2005.pdf