Natuurwaardenkaart Noordzee

In het kader van het project Ecosysteemdoelen Noordzee is een kaart opgesteld van de meest waardevolle natuurgebieden op het Nederlandse deel van de Noordzee. Deze gebieden zijn de kustzone, het Friese Front, de Centrale Oestergronden, de Klaverbank en een deel van de Doggersbank. Deze gebieden, met uitzondering van de Klaverbank, zullen in 2008 voorgedragen worden als Natura 2000 gebied. In het Integraal Beheersplan Noordzee 2015 worden nog een aantal andere waardevolle gebieden genoemd: de Gasfonteinen, de Borkumse stenen, de Bruine Bank en de Zeeuwse banken.

De selectie van de gebieden kwam tot stand op basis van de betekenis in het licht van de ecosysteemdoelen. Hieronder wordt dit per gebied uitgewerkt.

 Kustzone

De kustzone beslaat de gehele Nederlandse kuststrook tot 20 meter diep. Het gebied scoort hoog in het licht van de meeste ecosysteemdoelen. De sterke getijdenstroom is daarbij één van de bepalende factoren. Deze is van belang voor het transport van sediment voor de kustopbouw en voor het transport van vislarven naar de kinderkamers. Verder bepaalt de hoge getijdendynamiek dat sommige soorten schelpdieren (zoals Spisula en mesheftsoorten) zich massaal kunnen vestigen. Dit is weer van belang voor foeragerende vogels.

Vele vissoorten leven uitsluitend in ondiepe kustwateren. Dan gaat het om soorten als grondels, het harnasmannetje, de zeedonderpad, de botervis, de puitaal, de zeenaald, de bot en de zandspiering. Voor andere soorten vis, zoals kabeljauw, wijting en steenbolk, is de kustzone een kinderkamer.

Naast de al genoemde functie als foerageergebied voor schelpdieretende vogels is de kustzone ook belangrijk voor visetende vogels zoals aalscholvers, duikers, futen, meeuwen en sterns. Veel van deze soorten gebruiken het aangrenzende duingebied als broedterrein. Grote aantallen zwarte zee-eenden (meer dan 100.000) en eidereenden verblijven ook in dit gebied.

In de nawinter en het vroege voorjaar worden er in de kustzone veel bruinvissen gezien. Ook voor gewone en grijze zeehonden is de kustzone belangrijk als foerageergebied en migratieroute.

Tenslotte is de kustzone in zijn huidige, onbebouwde vorm van groot belang voor iedereen die op zoek is naar een wijds en stil landschap waar de invloed van weer en wind nog direct te ervaren zijn. Het waarnemen van zee- en kustdieren is voor veel mensen een hoog gewaardeerde bezigheid. 's Nachts is er op veel plekken lang de kust nog echte duisternis te beleven, waarmee het één van de laatste gebieden is waar verschijnselen aan de hemel goed zijn waar te nemen.

 Friese Front

Het Friese Front ligt op de overgang tussen de ondiepe zandgronden van de Zuidelijke Noordzee en de diepere slibbodems van de Oestergronden. Over een betrekkelijk kleine afstand daalt de Noordzeebodem hier 10 tot 15 meter. Daar komt bij dat ook de waterpaketten van de zuidelijke Noordzee en de Oestergronden van elkaar verschillen. Die van de Zuidelijke Noordzee zijn permanent gemengd, die van de Oestergronden zijn in de zomer gelaagd. Deze dubbele overgangssituatie heeft tot gevolg dat er op het Friese Front veel nutriënten vrijkomen. Er is veel groei van fytoplankton en veel sedimentatie van algenmateriaal.

De bodemfauna profiteert van de 'algenregen'. De dichtheden zijn hoog. Kenmerkende soorten zijn de dunne parelmoerneut, het tweetandschelpje en het kreeftje callianassa. De slangster is hier heel algemeen. Hij woelt de bodem zo regelmatig om dat andere soorten profiteren van het voedsel dat daardoor vrijkomt. Zeldzaamheden en bijzondere dieren van het Friese Front zijn de zeekomkommer, de afgeknotte gaper, het goudkammetje, de glanzende dunschaal, de bolle papierschelp en de pelikaansvoet.

De sterke groei van het fytoplankton wordt gevolgd door een opbloei van het zoöplankton. Daardoor komen er grote scholen sprot en jonge haring voor, en die trekken weer grote groepen vogels aan. Vooral zeekoeten laten er hun jongen opgroeien. Zij halen een geweldig waagstuk uit door met hun kroost van Schotland naar het Friese Front te zwemmen. Hier zijn ze namelijk betrekkelijk veilig voor rovers en er is voldoende te eten.

Ook komen er veel grote jagers op het Friese Front voor.

 Centrale Oestergronden

Het gebied de Oestergronden dankt zijn naam aan de uitgestrekte oesterbanken die hier tot het eind van de 19e eeuw voorkwamen. Door onder andere visserij en ziekten zijn deze banken in de loop der tijd verdwenen.

De Oestergronden vormen een relatief diepe (40-50m) kom tussen de hoger gelegen zandbodems van de Zuidelijke Bocht in de zuiden en oosten en de Doggersbank in de noorden. De zeestromingen zijn hier zeer rustig zodat er veel slibrijk materiaal op de bodem neerslaat. In de zomer is de waterkolom hier gelaagd: warm, algenrijk water blijft boven en mengt zich pas weer met de onderste waterlagen als de zee in het najaar weer in beweging komt.

De bodemfauna van de Oestergronden kenmerkt zich door betrekkelijk lage dichtheden maar hoge diversiteit. Dominante soorten zijn de draadarmige slangster, callianassa, de witte dunschaal en de zeeklit. Waargenomen zeldzaamheden zijn de zwarte streepschelp, de zandschelp en de bolle papierschelp. Langlevende bodemdieren, zoals de noordkromp en de noordhoren, komen op de Oestergronden nog vrij algemeen voor.

In de winter zijn de Oestergronden een belangrijk foerageergebied voor Noordse stormvogels, drieteenmeeuwen, alken, zeekoeten, zilvermeeuwen en grote mantelmeeuwen.

 Doggersbank

De Doggersbank is een grote ondiepte in de centrale Noordzee. Het ondiepste punt is 20 meter diep. Een deel van de bank behoort tot het Nederlands deel van het Continentaal Plat. De bodem van de Doggersbank bestaat uit fijn tot grof zand. Aan de randen zijn overgangen naar slibrijkere bodems.

Het zeewater boven de Doggersbank is arm aan nutriënten, zodat er weinig ontwikkeling van fytoplankton is. In de winter is het water zo helder dat er op de zeebodem kiezelwieren kunnen groeien.

Verband houdend met de betrekkelijk voedselarme situatie zijn de dichtheden aan bodemdieren op de Doggersbank vrij laag. Aan de voedselrijkere randen zijn de dichtheden hoger. De bodemfauna van de Doggersbank is echter wel soortenrijk met veel zeldzame soorten, waaronder de wulk, de otterschelp, de artemisschelp en de dodemansduim. Het tweetandschelpje komt zeer algemeen voor.

De voedselrijke omstandigheden langs de randen van de Doggersbank trekken grote scholen vis aan. Het is een belangrijk paaigebied voor schol, wijting en kabeljauw. Vooral in de winter is dat te merken aan de grote aantallen papegaaiduikers en kleine alken die hier foerageren. Ook witsnuitdolfijnen en bruinvissen zijn vaak in de buurt van de Doggersbank te vinden omdat er veel voedesel te halen valt.

 Klaverbank

Grindgebieden zijn zeldzaam op de Noordzee. De Klaverbank is het grootste grindrijke gebied. Een klein deel ervan ligt op het Nederlands deel van het Continentaal Plat. Naast het karakter van de bodem kenmerken ook de relatief rustige getijdestromingen dit gebied.

De Klaverbank heeft de grootste diversiteit aan bodemfauna van het NCP. Deze bodemfauna kent vele soorten die afhankelijk zijn van een harde ondergrond, zoals zee-anemonen en poliepen. De wormenfauna is anders dan die van de zachte bodems in de omgeving en schelpdieren zijn er talrijk en zwaar van gewicht. Zeldzame soorten die er leven zijn de bolle papierschelp en de artemisschelp. Slakken, slangsterren, zeekomkommers en zee-egels, maar ook vissen als de zandspiering zijn in grote getale aanwezig op, in en boven de grindbodem. De haring gebruikt de Klaverbank als paaiplaats.

Weblinks

Engelstalige site over 'Marine Protected Areas':
http://www.ngo.grida.no/wwfneap/Projects/Reports/Transboundary_MPAs.pdf
http://www.ngo.grida.no/wwfneap/Publication/briefings/Dogger.pdf
http://www.ngo.grida.no/wwfneap/Projects/Reports/PDF_Maps/North_Sea_important_areas.pdf

Informatie over natuurgebieden Noordzee:
http://www.noordzee.nl/dossiers_artikelen.php?mainID=6&subID=5

Bron: de Vleet, Ecomare