Grote stern

Grote sterns leven van zandspiering, haring, sprot en smelt. Ze vangen deze vissen door boven het water te bidden (klapwieken zonder vooruit te komen). Als ze een prooi in beeld krijgen, storten ze zich van grote hoogte naar beneden. Door de specialisatie in deze vissoorten is de grote stern sterk aan de kust gebonden. In Nederland bevinden zich grote kolonies op het eilandje Griend in de westelijke Waddenzee, de Hompelvoet in het Grevelingenmeer en op de Hooge Platen in Zeeland.

De grote stern broedt langs de West-Europese kusten en op enkele plaatsen in het Middellandse-Zeegebied en aan de Zwarte Zee. Ook in Noord- en Midden-Amerika komen grote sterns voor. Net als andere soorten sterns en meeuwen broeden ze in kolonies. Het nest stelt niet veel voor, meer dan een ondiep kuiltje is het niet. De nesten liggen zo dicht opeen, dat de broedende vogels nauwelijks op het nest kunnen ronddraaien zonder hun buren aan te raken. Om veilig te broeden vestigen ze zich vooral op plaatsen waar landroofdieren ontbreken, zoals kleine eilanden. De grote stern overwintert in Afrika en brengt daar ook zijn eerste drie levensjaren door. Veel grote sterns worden in Afrika gevangen en opgegeten.

Dat haring en sprot gevangen wordt door sterns is niet zo verwonderlijk. Beide soorten vis leven in de bovenste waterlaag en kunnen dus gemakkelijk vanuit de lucht opgevist worden. Zandspiering en smelt leven echter op de bodem van de zee. Alleen wanneer ze op plaatsen met een sterke stroming komen en door de turbulentie naar boven gesleept worden vormen ze een prooi voor grote sterns.

In de 20e eeuw heeft de populatie grote sterns in Nederland drie keer te maken gekregen met een instorting van de aantallen. In het begin van die eeuw was de jacht op de grote stern zo groot dat het aantal broedparen bijna op nul beland was. De jacht ging vooral om de veren, die in die tijd veel op dameshoeden werden verwerkt. Vervolgens kon de populatie zich weer herstellen (naar ongeveer 46.000 broedparen) totdat in de Tweede Wereldoorlog de eieren van de vogel in trek kwamen als eiwitbron voor de mensen. De derde instorting werd veroorzaakt door een vergiftiging met bestrijdingsmiddelen. De populatie daalde daardoor van 30.000 naar 875 broedparen. Sindsdien is de populatie nog lang niet volledig hersteld. In goede jaren komen er ongeveer 400 paartjes bij.

Het herstel van de populatie duurt om twee redenen lang. Ten eerste wordt een grote stern pas laat volwassen en legt een paartje meestal niet meer dan één of twee eieren per jaar. De tweede reden is voedselgebrek. Vooral het instorten van de haringstand rond 1990 kwam hard aan bij de sterns.

De broedgebieden van de grote stern zijn van internationaal belang. Daarom is de grote stern beschermd via de Vogelrichtlijn van de EU. Dit betekent dat Nederland extra beschermde gebieden voor de soort moet instellen. Deze gebieden moeten schaars begroeid zijn, vlak langs voedselrijke delen van de kust liggen en niet te vaak verstoord worden door mensen en roofdieren. Er zijn niet veel gebieden die aan dat lijstje voldoen.

De grote stern is één van de indicatoren in het meetprogramma van de milieukwaliteit van zoute wateren. De grote stern kan eventuele voedseltekorten tijdens het broedseizoen en wintersterfte in West-Afrika weergeven. Momenteel is de trend in het waddengebied stabiel. In de Voordelta is sprake van een groei van het aantal broedparen.

Kolonies in Nederland

Er zijn zeven grote grote sternkolonies in Nederland: de grootste drie zijn op Griend , de Hompelvoet (Grevelingenmeer) en de Hooge Platen (Zeeland). Daarnaast zijn in 1996 twee nieuwe kolonies ontstaan op Schiermonnikoog en Rottumerplaat. Ook het oostelijk deel van Terschelling, de Boschplaat, is een populaire broedplaats, in 2006 werden er 3000 broedparen aangetroffen. In juni 2004 veroorzaakte een grote storm enorme sterfte onder de jonge sterns op Griend. Beheerder Otto Overdijk van Natuurmonumenten schatte dat 90% van de kuikens op Griend was verdronken.

Het feit dat de broedpopulatie erg kan schommelen is te zien op Texel. In 2005 waren er maar een kleine honderd nesten terwijl 2006 een topjaar was met 1100 paren.

Samenwerking met kokmeeuwen

Grote sterns broeden vaak (o.a. op Griend) tussen broedende kokmeeuwen of visdieven. De reden hiervoor is dat ze op deze manier beter beschermd worden tegen eier- en kuikenroof door zilvermeeuwen. Grote sterns verdedigen zelf (in tegenstelling tot bijvoorbeeld noordse sterns) hun nesten namelijk niet als ze aangevallen worden. De broedende kokmeeuwen en visdieven jagen de eierrovende zilvermeeuwen wèl weg.

Voedsel

Onderzoekers van het Rijksinstituut voor Kust en Zee ( RIKZ), het Rijksinstituut voor Visserijonderzoek (RIVO-DLO) en het Instituut voor Bos- en Natuuronderzoek (nu IMARES) hebben een onderzoek uitgevoerd om na te gaan of het voedselaanbod misschien de reden is voor de blijvend kleine populatie van grote sterns. Tijdens het onderzoek heeft men gekeken welke vis aanwezig is, welke vis gevangen wordt, hoe ver de grote stern de zee op moet voor voedsel en hoe troebel het water was.

Uit het onderzoek kwam naar voren dat de grote sterns alleen de grotere vissen (groter dan 6,5 centimeter) vangt. Ook heeft de soort een sterke voorkeur voor haring en sprot: 99,9% van de gevangen vissen was haring of sprot. Of dit percentage anders is dan in de jaren vijftig van de vorige eeuw is niet te zeggen omdat uit die tijd geen gegevens bekend zijn. Uit ander onderzoek, op het Duitse waddeneiland Juist, bleek dat bijna drie kwart van het voedsel uit zandspiering bestaat en een kwart uit haring en sprot.

Het doorzicht van het zeewater bedroeg gemiddeld 1,5 meter. Voor een oogjager als de grote stern is zo'n groot doorzicht meer dan voldoende. Ook de afstand tussen de kolonie en de plaats waar de vissen gevangen worden lijkt niet veranderd.

 De verspreiding van grote sterns

Namen:
Ned: Grote stern
Eng: Sandwich tern (Cabot's tern)
Fra: Sterne caugek
Dui: Brandseeschwalbe
Dan: Splitterne
Nor: Splitterne
Fries: Klikstirns
Ital: Beccapesci
Lat: Sterna sandvicensis

Weblink

Verslag over de grote stern op Griend:
http://www.leidenuniv.nl/cml/ssp/students/joy_segers/grote_stern_op_griend.pdf

Bron: de Vleet, Ecomare