Fossiele zoogdieren in Nederland

In Nederland zijn vele tienduizenden mammoetkiezen gevonden

Nederland is grotendeels gevormd in de laatste twee miljoen jaar. Die periode valt ongeveer samen met het begin van de ijstijden.

De belangrijkste Nederlandse vindplaats zijn misschien wel de kleigroeven bij het Limburgse Tegelen. De botten uit deze groeven zijn zo'n twee miljoen jaar oud. We danken onze kennis van de fauna van Tegelen eigenlijk vooral aan de arbeiders die eind negentiende, begin twintigste eeuw met een spa de klei afstaken. Toen grote graafmachines dat werk overnamen, zijn er bijna geen fossielen meer in Tegelen gevonden. In de jaren '70 is er nog één grote expeditie van Naturalis geweest, die zich vooral richtte op het verzamelen van kleine zoogdieren. Afgezien van een grote collectie muizentanden, heeft deze expeditie ook veel fossiele zaden opgeleverd.

Vandaag de dag kunnen er geen fossiele zoogdieren meer worden gevonden in Tegelen. De belangrijkste groeven zijn buiten gebruik en de vindplaats staat nu onder water.

De Oosterschelde

Onze kennis van de Oosterschelde fauna danken we vooral aan de vissers in Zierikzee. Eén vissersfamilie, de familie Schot, stelt nog ieder jaar zijn boot beschikbaar voor de wetenschap. Een dag lang wordt er dan uitsluitend naar fossielen gevist. De meeste fossielen komen terecht in de collectie van Naturalis. Vele jaren vissen heeft inmiddels een indrukwekkende collectie opgeleverd.

De fossielen uit de Oosterschelde zijn iets ouder dan die van Tegelen. Er worden hier namelijk soorten gevonden die al uitgestorven waren toen de kleipakketten van Tegelen werden gevormd. Eén van die soorten is een sabeltandtijger. Van dit dier is slechts één fossiel teruggevonden, een stuk van een onderkaak. Het is het enige fossiel van deze katachtige dat ooit in Nederland is aangetroffen.

Nederland, mammoetland

Niet alleen in de Oosterschelde worden zoogdierfossielen opgevist. Ook de Noordzee, tijdens de laatste ijstijd nog een uitgestrekte vlakte waarop allerlei ijstijdzoogdieren leefden, is een rijke vindplaats. Vooral in de omgeving van de Bruine Bank worden tal van mammoetfossielen door vissers boven water gehaald. Het is dan ook niet verwonderlijk dat Naturalis de grootste verzameling mammoetfossielen in de wereld herbergt.

De mammoet van naturalis is opgebouwd uit los gevonden botten

Helaas weten we, als we zoogdierfossielen opvissen, niet precies uit welke laag ze afkomstig zijn. Dat wordt direct duidelijk als we kijken naar de fossielen van de Maasvlakte. Deze vlakte is opgespoten met sediment uit de Noordzee. Daarbij zijn ook fossiele botten meegekomen. Onderzoek aan het materiaal van de Maasvlakte leert ons echter, dat er materiaal uit minstens drie verschillende periodes door elkaar op het strand is geworpen. Dus moeten ook in de Noordzee fossielen uit deze verschillende perioden gevonden kunnen worden.

De zuiggaten

Een belangrijke bron van fossielen voor amateurverzamelaars vormen de zuiggaten langs de grote rivieren. Op plaatsen waar langs de rivier materiaal wordt opgezogen voor de zandwinning, kunnen ook fossielen uit de bodem omhoogkomen. Ook hier weten we dus niet precies uit welke lagen de botten afkomstig zijn. Meestal gaat het om soorten die tijdens de laatste ijstijd, of tijdens de warme periode daarvoor, hier hebben geleefd.

Zandzuigers halen zand en grind, met daarin botten, van maximaal 40 meter diepte naar boven

De zuiggaten zijn, net als de Noordzee, een belangrijke bron van mammoetfossielen. Uit sommige gaten zijn zelfs complete schedels omhoog gekomen. Daarnaast hebben de zuiggaten ook vrij veel nijlpaardfossielen opgeleverd. Deze leefden hier tijdens het Eemien, de warme periode voor de laatste ijstijd.