Kunnen organismen gesteenten vormen?

De gesteenten van de aarde noemen we gezamenlijk de lithosfeer (bol van steen). Alle levende wezens tezamen vormen de biosfeer (bol van leven). Op het eerste gezicht lijken dit twee gescheiden systemen. Maar biosfeer en lithosfeer hangen nauw samen. Zo worden er continu stoffen tussen de biosfeer en de lithosfeer uitgewisseld. Organismen nemen mineralen uit de lithosfeer op, die na het afsterven van het organisme weer terugkeren in de bodem.

Soms is het verband tussen bio- en lithosfeer nog duidelijker. Sommige delen van de lithosfeer zijn geheel of gedeeltelijk door organismen opgebouwd. De koraalriffen zijn daar het meest bekende voorbeeld van. Ze bestaan uit de skeletjes van koralen. We kennen echter ook andere rifbouwers, zoals de rudisten. Dit waren tweekleppigen uit het Krijt, die ook hele gesteentepakketten hebben gevormd.

Een regen van skeletjes

Sedimentatie in de diepzee gaat uiterst langzaam. De afvalproducten van het land worden door rivieren vooral op het continentaal plat afgezet en komen niet of nauwelijks op de diepzeebodem terecht. Een groot deel van het materiaal dat neerzakt op de oceaanbodem is daarom afkomstig van plankton. Plankton bestaat uit eencellige planten zoals diatomeeën, en diertjes zoals foramiferen en radiolariën.

Al deze vormen maken skeletjes. De skeletjes van foraminiferen bestaan uit kalk, die van diatomeeën en radiolariën uit kiezel. Deze skeletjes vallen als een gestage regen neer op de bodem van de diepzee, zodat daar uiteindelijk een dik pakket ligt. Dat is zoals gezegd een uiterst langzaam proces, waarbij soms minder dan een millimeter per 1000 jaar wordt opgebouwd. Het uiteindelijke resultaat is een gesteente dat vrijwel geheel uit de resten van organismen is opgebouwd.

Schelpen

In ondieper water wordt een deel van de sedimenten gevormd door de afvalproducten van het land. Maar ook hier kunnen organismen een flink steentje bijdragen. Naast het plankton leven hier ook grotere organismen met skeletten. Zo zijn er schelpen van tweekleppigen en/of brachiopoden, zee-egels en sponzen.

De meeste van deze dieren hebben hun skelet opgebouwd uit kalk, alhoewel sommige sponzen daarvoor ook kiezel gebruiken. Ook kalkwieren kunnen de kalk leveren waar gesteenten uit worden opgebouwd.

Van planten tot kool

Ook op het land kunnen organismen gesteentepakketten vormen. Hier zijn het vooral de planten die daar verantwoordelijk voor zijn. In moerassen kan dood plantenmateriaal zich ophopen en zo veenpakketten vormen. Een groot deel van de ondergrond van ons land bestaat uit veengrond. Als dit veen wordt bedolven, kan het in de loop van de tijd inkolen, zodat bruinkool en uiteindelijk steenkool ontstaat.