Carcharocles megalodon (Agassiz, 1843)

De fossielen

Vanwege zijn indrukwekkende tanden (fig. 1), die wel 15 cm lang konden worden, is deze uitgestorven haai waarschijnlijk een van de bekendste fossiele vissoorten. De tanden zijn allesbehalve zeldzaam en zeer gewild bij fossielenverzamelaars. Ze zijn vooral populair, omdat ze veel overeenkomsten vertonen met de tanden van de witte haai (Carcharodon carcharias), de ster uit de film "Jaws". Carcharocles megalodon was vermoedelijk de grootste roofhaai ooit. Hij kon een lengte van ongeveer 13 m bereiken, afgaande op de lengte van de tanden, en wervels die in anatomische samenhang bij Antwerpen zijn gevonden. (Fig. 2; de wervelkolom is van één enkel dier, maar de kaak is een reconstructie.)

Binnenaanzicht (=linguaal) van een tand van Carcharocles megalodon. Grootste afmeting: 13,5 cm.

Stratigrafie en geografische verspreiding

De tanden zijn overal ter wereld aangetroffen in afzettingen uit het Mioceen en Plioceen (23,5 tot 1,8 miljoen jaar geleden - o.a. in Noord-Amerika, het Caraïbisch gebied, Patagonië, Europa, Afrika, Madagaskar, Thailand, Japan, Australië en Nieuw-Zeeland). De soort is kennelijk uitgestorven aan het begin van het Pleistoceen. In België worden regelmatig tanden van Carcharodon megalodon gevonden in de groene Miocene zanden bij Antwerpen. Meestal treft men ze aan in kiezellagen aan de basis van afzettingen. Zulke kiezellagen corresponderen met perioden waarin grote hoeveelheden bezinksel door erosie werden weggespoeld en er alleen harde en zware voorwerpen achterbleven, waaronder tanden, die zich als steentjes gedragen.

Reconstructie van de kaken en de wervelkolom van Carcharocles megalodon.

Leefomgeving

De zware, driehoekige tanden hebben kenmerkende, scherp getande snijkanten. Ze lijken sterk op de tanden van de kleinere hedendaagse Carcharodon carcharias, mogelijk een ver familielid. Bij Carcharodon carcharias is de scherp getande snijkant een aanpassing aan het uit zeezoogdieren bestaande voedsel. Net als de gekartelde vleesmessen uit onze keukens, kan de haai met de gezaagde tanden brokken vlees van zeezoogdieren, die veel taaier zijn dan vis of pijlinktvis, afscheuren. Zoals bij alle haaien, worden de tanden voortdurend vervangen door nieuwe. Ze zitten betrekkelijk los aan het tandvlees. Een rij tanden groeit 'als een roltrap' van de binnenzijde van de kaak naar de buitenzijde. Voor een uitgevallen tand staat meteen een nieuwe klaar. In de bovenkaken van Carcharocles megalodon stonden ongeveer 24 rijen tanden, in de onderkaken ongeveer 20.

Bibliografie

Nolf, D., 1988, Fossiles de Belgique. Dents de requins et raies du Tertiaire de la Belgique., Institut royal des Sciences Naturelles de Belgique, 184 pp.